Tessera caerulea - commentariolum. Tessera rubicunda - nota textualis. Tessera viridis - translatio

DIVAE ELIZABETHAE ANGLIAE FRANCIAE HIBERNIAEQUE REGINAE PIAE, FELICI, INCLYTAE, SEMPER AUGUSTAE SCIPIUS GENTILIS

Si tantum aetherio regi munuscula parva
Pastorum, auri baccas, ederaeque corymbos,
Et rude silvestri dispersum carmen avena
Credimus horrenti nemorum placuisse sub antro,
Quantum myrrha, aurum, et thuris data dona Sabaei 5
Aethiopum manibus regum, dulcisque deorum
Ille sonus puero per sudum arrisit ovantum.
Tu quoque siderei in terris o maxima regis
Effigies, sacrumque iubar ne lecta tuorum
Dona inter procerum, et festae modulamina lucis, 10
Ornatum Latio carmen mihi despice cultu:
Carmen, quod vatum princeps, quicunque per urbes
Ausonias patriis unquam cecinere Camoenis
Tassus Apollineo divinus pectore fudit.
Tempore non alio munus, neque principe egebat 15
O sola antiquae splendor virtutis Elisa
Seu tu septa fide, Gofredique aemula virgo
Templa prophanatis iubeas lustrarier aris,
Insanique minas Tamesim contemnere Tybris,
Seu tu iustitae ac placidae pietatis habenis 20
Ingentes populos flectas, magnumque senatum
Ore gravi, et solio teneas subnixa potenti,
Seu iuvet Aonios Musarum invisere fontes,
Et latices haurire sacros: sive una Dianae
Sis comes, auratamque humero suspensa pharetram 25
Venatu silvas et patria regna fatiges.
Quo me, quo rapitis Musae? Salve inclyta regum
Progenies, salve magnum decus addita terris,
Et mea parva legas hilari munuscula vultu.  

DE TASSO

Mutis abditus ac nigris tenebris,
In quas praecipitem dedere caeci
Infans Lydius, Antiique diva,
Britannos tamen ultimos et Indos
Torquatus Solymis ciet camoenis, 5

Et liber volat aureae per orbem
Gloriae sibi remigante penna.
Omnes vicerat hactenus poetas
Thuscos, Ausoniosque, Doricosque,
Ipsas nunc tenebras, deosque vincit. 10

S. G. 

 SCIPIUS GENTILIS ITALUS POETIS ITALIS

Haec ego Tyrrhenis nuper modo cognita Musis
Urbi Quiritum carmina
Iuduxi, licet urbe procul septem arva Trionis
Picenus hospes accolam.
Hic ubi fert niveos Tamesis sub caerula cycnos 5

Thorisque pascit herbidis
Riparum, atque novum pelagi lavit Ilion aestu
Fontem refusus ad suum.
Et mea me quamvis terreret quattuor aetas
Lustris adulta lubricis, 10
Quamvis Caesarea studia in contraria leges
Pectus vocarent tunc meum,
Ipse tamen monitis isthaec aggressus amicum
Patrisque chari iussibus,
Parva quidem, verum et paucis sub lumina vitae 15
Exclusa solibus fero.
At vos, Italiae sacras qui vatibus auras
Coelo beato carpitis,
Hunc precor externas vatem deferte per oras
Canis loquendum saeculis: 20
Quem Maro, ab Elysia surgat si valle, Latinis
Donaret auribus libens.

 

 SCIPII GENTILIS
SOLYMEIDOS
LIBER PRIMUS

Arma ducemque cano, Solymae qui primus in oris
Aeterni tumulum regis, monimentaque fecit
Libera; multum ille et dextra molitus, et arte,
Multa quoque et magni passus sub pondere facti.
Obstitit hic horrens frustra Cocytus, et omnis 5

Mixta Asiae Libyaeque manus, namque Optimus illi
Favit, et incerta socios regione vagantes
Sancta suos hominum genitor sub signa coegit.
O tu, quae falsis non unquam Heliconis in antris
Aurea labenti circumdas tempora lauro, 10
Sed coelo in magno choreis immixta beatis
Siderea frontem fulges innexa corona
Aeternum, tu, Musa, meae nunc influe menti,
Tu liquidam indulge vocem; tuque, optima virgo,
Da mihi, da veniam facilis, si vera nitenti 15
Ornatu intexam fingens, aliisque pererrans
Delitiis spargam, atque tuis. Nam sensibus omnes
Scis homines, scis, diva, illuc illabier imis,
Blandus ubi plures fundat per dicta lepores
Parnassus, mollique inspersum carmine verum 20
Allexisse sui fugiens se vulgus amore,
Ut, dare cum puero latices conantur amaros
Absynthi, flavo contingunt pocula circum
Oras melle prius. Taetrum bibit ille liquorem
Interea, et tali deceptus fraude valescit. 25
Tuque adeo praestans animis, Alphonse, furentis
Qui me Fortunae dilatum subtrahis orbi,
Qui placidos aperis portus mihi, dum vagus alto
Errarem, et scopulos inter iactarer, et undas
Pene haustus. Tibi quas voto ceu supplice quondam 30
Sacravi, laeto chartas en accipe vultu.
Forsan tempus erit, tua cum facta inclyta bello
Quae nunc attigerim tantum, maioribus ausim
Auspiciis veri praesaga condere lingua.
Atque equidem merito fiet (si tempore gentem 35
Ullo hominum regis florentem pace videri
Contingat, ratibusque et quis adnixa superbis
Immiti studeat praedam divellere Thraci
Iniustam, ingentem) ut terrae tibi sceptra, vel alti,
Si velis, imperium cedat maris. Ergo age nostris 40
Carminibus vacuas praebe nunc aemulus aures
Gofredi, et bellis nunc primum assuesce futuris.
Hesperius postquam summis conatibus instans
Appulit Eois per pontum exercitus oris, 45
Iamque manu Nicaeam Asiae, centumque potentem
Antiochi, furtum belli, cum turribus urbem
Ceperat, atque una Persarum hic caede phalanges
Straverat innumeras victor, domitamque premebat
Antadarum, placidique dehinc nova tempora veris 50
Spectabat. Ver paene aderat, pluviosaque brumae
Nubila desiereant armis afferre quietem,
Cum pater aeternus solio, quod parte refulget
Lucidiore poli, et quantum super intima Ditis
Atria siderei surgunt templa aurea coeli, 55
Tantum illud celsis extat sublimius astris,
Omnia prona simul vidit, quae maximus orbis
Continet, et Syriae defixit lumina terris.
Atque hic Europae proceres adspexit, et illo
Quo curas hominum visu speculatur opacas, 60
Gofredum intuitus sancta de sede tirannos
Deiicere, et Solymae regno telluris aventem,
Immotaque fide, ac divino numine plenum.
Nil mortale suo versare in pectore sensit,
Non sceptris, non illum opibus, nec honore moveri. 65
Contra autem humanis intentum fastibus esse
Baldonium videt, ac populis inhiare subactis,
Invisasque sibi Tancreden luminis auras
Ducere, sic vani stimulis agitatur amoris,
At Calabrum qui urbes, et Iapygis arva regebat 70
Boemundus, dictae Antiochi de nomine gentis
Alta novo cernit moliri exordia regno.
Hic leges, sanctisque bonas cum moribus artes
Instituit, veri cultus hic numinis optat
Inserere, hac haeret cura defixus in una. 75
Cernit et ingentis bello fervere Rinalti
Ingenium, segnemque animos odisse quietem.
Non illum imperio, non illum ducier auro,
Sed laudum ardenti vastaque cupidine ferri
Conspicit, et Guelfi totum dicentis ab ore 80
Pendere, ac veterum legere hinc exempla parentum.
Verum ubi iam cunctos hominum rex altus Olympi
Pervidit caeca mersos caligine sensus,
Tunc unum aligeri splendenti ex agminis ora
Ad sese vocat, in primis qui pluribus ibat 85
Alter, quique animas inter meliora sequentes,
Nuntius atque deum, coeli decreta sub auras
Fert gratus, coeloque refert mortalia vota,
Vota, precesque pias, et puri pectoris ignem.
Huic Deus. “O animi interpres fidissime nostri, 90
Vade age, Gofredo Syriis mea maxima regnis
Dicta fer, et iussis cunctantem mollibus imple.
Nam quae tanta mora est? Quid tempus bella sub istud
Arcibus auxilium Solymis latura residunt?
Cogat concilio proceres, tantoque sedentes 95
Excitet instigans operi, quo summus in astris
Ecce meis ductor legitur mihi: mox quoque terris
Ingenti clamore virum, plausuque legetur.”
Dixerat. Ille Dei imperio parere parabat.
Et prius invisam multo nunc aere formam 100
Vestit agens circum, atque oculis mortalibus aptam
Reddit, et humanos artus, humanaque fingens
Lumina purpureo divum simul afflat honore.
Ac medius iuvenemque inter, puerumque locatus
Exornat flavos radianti vertice crines. 105
Tum demum longas humeris fulgentibus alas
Induit, immensum celeres, quas candida texit
Pluma, sed extremas ambit color aureus oras.
Quae sublimem illum, nubes dum tranat et Euros,
Tellurem super et pelagi vada caerula portant. 110
Atque ita compositus, terraeque allapsus Idumen
Cernit odorata Libani iuga consita cedro.
Hic paribus nitens caelestis nuntius alis
Constitit, hinc toto se corpore in aequore praeceps
Misit agri Syrii. Roseo iam gurgite Phoebus 115
Surgebat, medium liquidis caput abditus undis,
Iamque Deo matutinus fundebat amicas
Gofredus de more preces, cum flammeus olli
Ales ab Eoo veniens apparuit ortu,
Tempore par soli, sed solis lumine maior. 120
Tunc ait. “En sacro, Gofrede, en utile bello
Tempus adest. Quae vos miseram mora tanta Sionem
Ire vetat, Solymoque hostem depellere templo?
Concilio tu coge duces, sanctique laboris
Languentes ad finem animos tuus incitet ardor. 125
Te Deus ipse ducem ductorum legit, et illi
Ad tua se proni submittent sceptra volentes.
Haec tibi ferre deum genitor me iussit Olympo,
Arcanamque suo mentem tibi nomine pando.
O quas nunc primum devicto ex hoste coronas 130
Te sperare decet! Quantas te volvere curas
Commissae sub mole manus!” Dein talia fatus
Ad superos atque alta volans evanuit astra.
Restitit attonitus dictis, offusaque tantis
Lumina deiecit radiis Gofredus, et haesit. 135
Verum ubi mens valido primum relevata stupore est
Atque agitat secum ipsa. Quis, et quo numine mundi
Actus ad ima fuit? Quae verba sibi auribus hausta?
Si prius optabat, nunc vero flagrat amore
Finem imponendi bello, quo lectus in omnes 140
Ductor erit, cogente Deo: non culmine tanto
Elatus populari animus quia turgeat aura.
Sed, velut uberior flamma confusa favilla est,
Sic menti coniuncta Dei mens illius ardet
Arma volens. Ergo socios invitat, ut illo 145
Dispersi non longe loco stationis in unum
Conveniant. Addit pueros, additque tabellas
Assiduo, monitisque preces immiscet honestis.
Et quicquid generis memores ad se allicit alti,
Impellitque viros, virtutisque excitat ignes 150
Sopitae, nunc ingenio primum ille videtur
Invenisse suo, et verbis adeo ornat, ut idem
Vimque voluptatemque animis instillet eundi.
Convenere duces, quos caetera turba sequuta est,
Et solus Calabrae princeps hic defuit orae. 155
Pars extra muros campoque tetendit aperto,
Antadarus partem tectis, gremioque recepit.
Militiae vero proceres (o magne senatus)
Solenni coiere die. Quos maximus inter
Aspectu his infit Gofredus, et ore sonoro. 160
“Ductores superum regis, quos ille legendo
Antiquas voluit fidei sarcire ruinas,
Armaque securos inter terraeque marisque
Deduxit rexitque dolos pater, unde tot illi
Tam parvo spatio bellantes egimus oras 165
Sub iuga, cumque suo late radiantia signa
Nomine per domitas tulimus victricia gentes,
Non equidem (nisi mens adeo me credula fallit)
Et dulces natos, et patria liquimus arva,
Nec pelagi infidi vitam commisimus undis 170
Longinquum aggressi bellum, ut per clara virorum
Ora brevi, vulgique sono veheremur inani,
Barbaricaeque sinu terrae potiremur et auro.
Praemia nam tanto parva, atque angusta labori
Fixa forent, frustraque suo cum sanguine vita 175
Prodita. Sed finis nostris hic mentibus haesit,
Quem peterent, clarae muros arcemque Sionis
Expugnare, iugumque piae cervicibus urbis
Deiicere, ac Solymis regnum componere terris,
Securas habeat Pietas ubi candida sedes, 180
Neu quisquam impediat, quo non vestigia summi
Regis, et ingentem tumulum pius hospes adoret,
Votaque de niveo suspendat marmore templi.
Ergo quodcunque huc gestum fuit usque, periclo
Magnum est, cura etiam maius, sed laudis honore 185
Parvum, fine nihil; si alio sese impete vertant
Nostra loco, aut aliis sedeant regionibus arma.
Nam quid profuerit totam sub signa coactam
Europam, atque Asiae flammam sparsisse per urbes,
Si non regnorum moles constructa, sed ingens 190
Excidium tantos bellorum exceperit aestus?
Non struit ille autem, humana sub mole locare
Qui velit imperium, paucos ubi patrius ipsi
Conciliat locus, aut alia de parte fideles
Relligio, innumeris circum vallata prophanis, 195
Atque ubi spes omnis Graium praecisa virorum est,
Et procul Hesperius terrarum dissitus orbis
Haud ullam promittit opem. Trahit ille ruinam
Verius, unde caput stagnis demersus Avernis
Quem struxit, tumulo iaceat. Tot millia gentis 200
Abdaridum, tot Persae acies, atque inclyta rerum
Urbs fama, quam ingens Syria discludit Orontes,
Non opus id nostrum, sed coeli dona fuere,
Sed triplex est parta modis victoria miris.
Haec si, quam clemens horum dator, atque deum rex, 205
Instituit, deflexa alium vertamus ad usum,
Ne repetat vereor, neu nostri haec didita claro
Terris fama sono, cunctis nunc fabula fiat
Gentibus, et populis quondam ridenda futuris.
Ne vero, ne quisquam usu dispergere tali 210
Munera tanta velit, sed qui alta exordia sumpsit,
Huic filo deducta pari cum fine sequatur
Tela suo, hic magnis operum respondeat orsis.
Nunc cum tuta via est, nullisque obsepta locorum
Obiicibus, nunc cum tempestas evocat anni, 215
Quid stamus? Quid non Solymaea ad moenia cursu
Tendimus? Una manet nostris haec meta triumphis.
O socii, o proceres, ego vos hic testor (at ipsas
Has voces ventura virum, et praesentia noscent
Secula, nunc magni noscunt etiam agmina coeli), 220
Advenit tempus coeptis ingentibus aptum.
Effluet hoc celeri lapsum pede, si mora nostrum
Ulla retardet iter, vertet certissima rerum
Se facies, vertent animi. Praesaga mihi mens
Porro ait: in Solymos lentis si passibus itis, 225
Mittet Idumaeo Pharius socia arma tyranno.”
Dixit, et arrectae fremuerunt numine mentes.
At Petrus solis agitare in montibus aevum
Assuetus, princepsque huius conaminis author,
Tunc inter proceres privata in sede locatus 230
Surgit: “Quodque modo suasit Gofredus, et ipse
Consulo,” ait, “veram quando nec vocis egentem
Rem nostrae, et nota vobis ratione probavit.
Hoc ego nunc dictis unum super omnibus addo.
Si recte mecum relego, quae mutua vobis 235
Iurgia certatim ferme iactata fuere,
Si varios animi sensus, si languida belli
Officia, et mediis opera interrupta sub armis,
Ex alio mihi fonte omnis litisque moraeque
Causa fluit. Nempe ex illa, quae sparsa potestas 240
Nutibus in multos paribus librata recumbit.
Unus ubi imperii molem, fascesque severos
Non tenet, ut poenas meritis et praemia reddat,
Muneraque ut iustis et honores partibus aequet,
Forma gubernandi multis ibi fluctibus errat. 245

Vos quaeso, e membris unum componite amicis
Corpus, et his unum praesit caput omnibus alte
Prospiciens. Uni vires, uni aurea sceptra
Cedite, et ille gerat regis vultum vicesque.”
Desiereat senior. Iam quae tu pectora! Iam quos 250
Tu sensus o sancta Dei non influis aura?
Tu mutis olim degenti rupibus afflas
Dicta seni, quibus heroum corda imprimis, et tu
Affectus animis omnes, quos caeca libido
Regnandi, vel libertas, vel gloria sevit, 255
Eruis, inspergisque tuos. Hinc vertice celso
Illustres primi Gofredum Guelfus, et uno
Vilelmus simul ore ducem, patremque salutant.
Adsensere alii. Partes nunc illius esse
Debent, concilio res cernere, iusta iubere, 260

Et bellum quocunque die, cui sederit hosti,
Inferre, et placitas victis imponere leges.
Quique pares illi fuerant, nunc iussibus aures,
Nunc faciles oculos mandantis nutibus aptent.
Iamque volans se fama virum diffundit in ora. 265
Gofredus tectis subito progressus ab altis,
Militibus spectandus adest, dignusque videtur
Hoc quo ductores statuerunt culmine rerum.
Ipse salutantum voces, plaususque faventum
Compositus placido vultu legit. Atque ubi pronis 270

Parendi, et chari signis respondit amoris,
Imperat ut campo circum lustranda propinquo
Aurora veniente acies sese efferat omnis.
Iam liquidum sine more diem, sine more serenum
Eoo rediens Titan eduxerat orbes 275
Cum castris miles sub signis prodiit omnis
Et Phoebi radiis et luce coruscus ahena.
Quippe pio ornatus ductori quisque videri
Summa est nixus ope. Ille ampli stans aggere prati
Hos in equis, atque hos pedibus cernebat euntes. 280
Nunc age, mens, annos tacitique oblivia Lethes
Exosa, ac rerum custos, rerum ordinis author,
Illa mihi ratio valeat, qua corporis eius
Dicam acies, dicamque duces, et carmine nostro
Splendeat illorum nigris fama eruta saeclis, 285
Tu gaza, tu prome tua, quod sentiat omnis
Dives, inextinctumque aetas. Ante omnia primi
Agmina se Galli campo ostendere virenti.
Insula bis geminos inter quos protulit amnes
Sequanio praetenta solo. Germanus at illos 290
Regius imperiis Hugon regere ante solebat.
Isque ubi concessit fatis, et luminis oras
Deseruit dulces moriens, consueta petivit
Signa, ac caeruleo florentia lila campo
Aurea, Clotareo pubes invicta magistro, 295
Clotareo, cui non animus, sed regia desunt
Nomina, si qua duci desunt. Illa effera dextras
Mille agit, et solido graviter sonat horrida ferro.
Quam post insequitur numero non impar, et arte
Bellandi, gravibusque armis, atque indole celsa 300
Indiscretus eques, patria quem natus eadem
Rupertus fluvio princeps deduxit ab Orna.
Hinc sua pastores populorum insignia solvunt
Bina duo, quorum hic Vilelmus fertur, at ille
Nomine Ademarus. Coeli tractabat uterque 305
Sancta ministeria, et divum curabat honores
Pacis amans. Nunc bella ferus, nunc aspera bella
Exercet, longosque premit sub casside crines.
Primus Arausiacae muris et finibus urbis
Ter quinas rapuit turmas, nec segnius alter 310
Irriguis Isarae campis, ac monte Cemeno
Aequales numero iuvenes collegit, et armis.
Excipit hos duplici Baldonius agmine, cuius
Pars Gessoriaco, et Morinum navalibus udis
Acta fuit; partem frater concessit, ubi omnes 315
Rerum unus, procerumque datas molitur habenas.
Consiliis bonus inde author, dextraque potenti
Carnutum vehitur princeps. Hic quattuor, ille
In sacra sex geminas centeno milite classes
Bella ciet. Guelfus campo se proximus infert 320
Ingentem meritis fortunam ingentibus aequans.
Hic certo proprium per avos longoque Latinos
Ordine, et Actiacos actum genus omne parentes
Commemorat, sed Guelfonum stirpi insitus altae
Hinc nomen sceptrumque capit, superamque regebat 325
Pannoniam, Rhenique amnem prope quicquid et Istrum
Alpicolae Rheti, aut veteres coluere Suevi.
Verum his imperii materni finibus amplas
Adiecit virtute plagas, gentemque trahebat
Hic modo, quae mortem contra, quo iusserit illa,
330
Ire iocum, ludumque putat, et querna domorum
Temperat indignam sub tecta tepentia brumam
Laeta coronato celebrans convivia Baccho.
Quinque olim fuerat, patriis cum cederet arvis,
Mille virum, vix ecce duum nunc explicat agmen, 335
Relliquias Arabum Guelfus. Quas ordine pubes
Pone premit, pubes auro per lactea colla
Fulgentes demissa comas, quae Theutonas inter
Et Celtas, atque aequor agit, qua Rhenus apertos
Mosaque perfundunt stagnanti flumine campos, 340
Frugibus ac pecudum faetu laetissima regna,
Et quas vicinae misere in praelia turmas
Insulae, Oceani vastas ubi molibus iras
Indiginae, et rabidos extrudunt aggere fluctus.
Oceani, quod non merces ac robora silvae 345
Texta modo, sed tota etiam regna haurit et urbes.
Mille in equis lucent numero. Regit alter in unum
Commissos utrosque globum Rupertus, at illo
Maior adest gnatum regis de stirpe minorem
Vilelmum campis acies comitata Britannis. 350
Illa quidem sumptis Euros non tarda sagittis
Vincere, et Arctoae propiores continet Ursae,
Ultima quos rerum, totoque ex orbe dirempta
Hirsutos altis demisit Hibernia sylvis.
Tancredes sequitur. Tantis in millibus alter 355
Non fuit (excepta pueri virtute Rinalti)
Aut ictu melior, pulchroque decentior ore,
Aut curis vulgi, et formidine celsior atra.
Si qua tamen splendori operum levis umbra suorum
Officit obtexens culpae, solius amoris 360
Haec fraus, error hic est, mediis qui natus in armis
Aspectuque brevi, curis ferventibus ales
Pascitur, et lacrimis vires acquirit amantis.
Fama est, qua densae Persarum luce phalanges
Hesperia cecidere manu, fugientia postquam 365
Agmina Tancredes nimio defessus in aestu
Dimisit victor, labris ardentibus undam
Optasse, et gelidum lateri nemus, isseque quo se
Allicit aestivis mulcens fons vitreus auris
Humida saxa super, mollique virentia musco. 370
Olli improviso niveis hic paruit armis
Tota micans praeter frontem Maumettia virgo
Venerat huc, ut fronde aestum lymphaque levaret
Ipsa quoque. Hanc victor vidit, faciemque nitentem
Admiransque stetit, et placitis simul ignibus arsit. 375
Rem miram, vix natus Amor nunc aere rigenti
Accinctus, curru volitat nunc magnus ovanti,
Captivosque duces victor trahit. Illa ubi frontem
Contexit, rapit arma manu, et ni multa piorum
Hostilis turba adflueret, cum principe saeva 380
Ausonio, fidens animi, congressa fuisset.
Ergo abiit, victoque procul Tancrede profugit,
Solis quae profuga est fatis. Sed enim illa decorae
Virginis et bellum vultu spirantis imago
Talis ductoris Latii servata sub aegro 385
Corde est, ipsa illum qualis modo viva reliquit.
Haeret amans, motusque animo, muscosaque fontis
Saxa, quibus vidit, semper languente recurrunt,
Continuus fomes, flammisque recentibus esca.
Et vero, si quisquam acies attenderit, eius 390
In vultu legat, hic vano miser aestuat igni.
Sic alto de corde trahens suspiria, humique
Deiectus moestos oculos vestigia spargit.
Bissenae numero turmae, quas ductor in hostem
Ille regit, Capuae liquerunt aequora laeta 395
Naturae gaudentis opus, collesque feraces
Quos mare Tyrrhenum ridentibus aspicit undis.
Hos super adveniunt succincta in veste Pelasgi
Biscentum, et ferri ferme cernuntur inanes,
Sed laterum ex uno falcatus prominet ensis, 400
Arcusque Lyciaeque sonant post terga pharetrae.
Corporibus vero tenues, parcosque ciborum
Invictosque malo, et celeri vestigia cursu
Flammea vix summo solitos in pulvere campi
Ponere equos flectunt, alternaque praelia miscent 405
Et volucri dispersa fuga, dum frontibus hostes
Invadunt, versisque retro referuntur habenis.
Hanc aciem Tatinus agit, qui solus Achivum
Ausonios bello conatus iuvit et armis.
O pudor, o facinus! Non tu foedissima Graium 410
Illa tuis gens bella oris vicina tulisti?
Et tamen ut pleno spectatrix lenta theatro
Sedisti tantosque tuo discrimine nullo
Opperiens rerum eventus. Ergo aspera si te
Servitii nunc vincla premunt, desiste querelis. 415
Fas tibi, fas ea, non duri violentia fati
Iniecit. Sequitur Danaos, atque agmina cogit
Laude et militiae primus virtutibus ordo.
Continet hic Asiae terrorem, et fulgura Martis
Invictos heroas, amor quos altus honoris 420
Solus in arma tulit. Sileat Minoidas Argo
Per fluctus, sileas terris, Arcture, vagantes,
Quorum falsa canunt, umbrisque simillima vates
Authoresque alii. Nulla his namque aequa virorum
Exempla, aut ingens habuit monimenta vetustas. 425
Hi tamen una omnes magni Dudonis aguntur
Auspiciis, ductuque pio, cui Consua paret
Urbs Turina solo, hunc etenim, cum proprius ipsis
Mars daret, et durum sanguis discrimen avitus,
Unanimes dixere ducem, qui plurima bello 430
Fecit, et innumeras vidit cum moribus urbes.
Maturusque aevi, cana vir tempora praefert
Sparsa coma, et viridi vultum virtute vigentem,
Adversoque, impressa velut vestigia laudum,
Corpore crebrum aperit vulnus. Cui deinde micanti 435
Iam subit Eustathios, tuus o sanctissime frater
Gofrede, atque sua clarus virtute, tuaque
Praecipue. Vehitur Suionum de sanguine cretus
Haemonio Gernandus equo, proavitaque iactat
Sceptraque, regnorumque apices, partasque coronas. 440

Nec minus egregios inter iaculove, vel hasta
Rogerium, et saevum patriis Eugerlanon armis
Fama reponit anus, sed duro robore claros
Guascona, Gentoniumque canit, geminosqe Gherardos.
Laudis et Ulbaldus summae est, pulcherque Britannus 445
Ardovicum magni Rosmundus principis haeres.
Nec mihi Tyrrhenus fundo mergatur avaro
Fluminis in rapidas vertentis numina praedas
Obizus. Non Insubres, tria fulmina, fratres
Sfortiaque, et Palamedes, atque invictus Achilles 450
Condantur mundo, tuoque, o fortissime scuti
Raptor Otho, quod septenis ligat orbibus ingens
Sanguineumque vomens infantem faucibus anguis.
Non Vascum, non ipsum etiam post terga Rudolphum,
Nec Vidos ausis linquam praestantibus ambos 455
Tunc celebres. Non Ebrardum, fortemque Genirum
Praeteream ingratae sub nigra silentia noctis.
Quo me tot fessum numeris, Odoarde, legendo
Abripis, et pactos celebrans, Gildippe, hymeneos?
O etiam bello socii, vos nulla revellet 460
Hora, licet lethi. Quid non hauritur amoris
In spatiis? Illa hinc bellatrix extitit audens.
It semper charo lateri comes, aptaque eodem
Devolvit fati filo se vita duorum.
Nulla etenim tantis aequanda heroibus unquam
Nec vero quae plaga uni modo vulneris obsit, 465
Accidere ulla potest: geminus dolor omnis amantum est.
Saepe etiam telum alterius sub corpus adactum
Si steterit, languore alter fluit, illaque rivos
Sanguinis, hic maestas animam dispergit in auras.
Ipsum autem cunctas (aevo florente) Rinaltum 470
Supra acies, supra ire duces virtute videres.
Suave ferox alte regalem tollere frontem
Conspicitur, namque omnis eum coniecit in unum
Intentos facies oculos. Ille arduus aevi
Tempora, spesque virum factis praecurrit, et amplos 475
Emisit verno florum sub tempore fructus.
Hunc si fulmineis vestitum videris armis,
Mars tibi credatur, rosei sin lumina vultus
Ostendat, pulchrum facie mentitur Amorem.
Hunc Athesis propter viridisntes gramine ripas 480
Bertoldo Sofia viro, formosa potenti
Sustulit. Atque infans nutricis ab ubere raptus
Vix bene dum fuerat, voluit sibi dia Matilde,
Eduxitque colens, et dignas regibus artes
Edocuit, nec eum lateri divellier usquam 485
Passa suo puerum est, donec Orientis ab oris
Excivit teneram bello tuba Martia mentem.
Tempore namque illo (nec adhuc sibi terna redibant
Annorum lustra) hospitiis aufugit amatis
Solus, et Aegeos fluctus, infidaque circum 490
Littora pervasit Graium, caecisque viarum
Percurrit loca septa dolis, dum sancta veniret
Castra super, procul Hesperiis distantia terris
Insignis fuga, quamque aliquis dignisssima facto
Exprimat illius magna de stirpe nepotum. 495
Tertia nunc puero bellanti volvitur aestas
Ac vix matura mentum lanugine spargi
Incipit, et molli malae pubescere veste.
Postquam omnes equitum campo excessere catervae,
Inde pedes lustrandus adest. Praeit altus avita 500
Insignem moderans Reaimundus laude Tolosam.
Santonicum ille inter pelagus, celeremque Garumnam
Celtiberumque arces, et nubiferam Pyrenen
Mille quater peditum legit vi vestis et aeris
Instructa, et gelidis corpus durata pruinis 505
Agmina non ulli procerum virtute secundus,
Seu manibus seu mente valens. Hunc proximus urget
Stephanos, et bis ter lectas in praelia ducit
Mille manus, qua Turonos effusus in agros
Piscoso fluit amne Liger. Non illa laborum 510
Est patiens, non robustis gens dura lacertis,
Tota licet ferro, et radianti luceat auro.
Ipsa sibi similes (credo) producere mollis
Terra homines et laeta solet. Nullae impete primo
Sustineant quippe hos acies, mox effluit omnis 515
Languida vis nivium ritu, quae sole tepescunt.
Tertius ecce autem prato succedit aprico
Alcastus, vultu spirans immane minaci.
Teque refert, Capaneu, scalis qui primus adactis
Ausus in adversos Thebarum evadere muros 520
Turbine telorum periisti. Helvetius ille
Circum Alpina decem legit castella cohortes,
Audacem, atque feram plebem, quae ducere sulcos
Assuetum, et duras ferrum proscindere glebas
Pro maiori usu rigidos conflavit in enses, 525
Quaque rudes inculta greges, armentaque dextra
Pavit, ea fidens acies ac regna lacessit.
Nec procul hinc geminis altum se pandere Petri
Clavibus, et triplici intextum diademate signum
Cernere erat, magnumque sub hoc egisse Camillum 530

Sexcentm solido florentes aere maniplos.
Illum autem laetum tanto se munere ferre
Aspiceres, quo priscorum Mavortia facta
Et coelo aequatas laudes instauret avorum.
Aut nihil Ausoniae virtuti deese, vel unum 535
Ostendat veterem fingendo in milite morem.
Iamque omnis praeter campos exercitus ibat.
Gofredus placidis maiores vocibus ultro
Compellat de more duces, animique recludit
Ollis sensa sui: “Quum primum crastina coelo 540
Puniceos Aurora sinus induta rubebit,
Carpere iter iubeo, et summis pro viribus hosti
Ante expectatum Solymis vos ponere campis
Adniti castra. Ergo animis bellumque viamque
Praecipite, et sacras laeti praesumite palmas.” 545
Talia dicta viri (nec enim de corde feruntur
Illa levi, aut meritum lingua prodente timorem)
Omnes accendunt, virtutemque omnibus addunt.
Idem omnes simul ardor habet sub prima recentis
Lumina solis iter properare, sed omnia longe 550
Prospiciens ductor premit altam pectore curam.
Namque Phari valido numerosoque agmine regem
Instructum Pelusiacum contendere Gazam,
Venturum auxilio Syriae, valloque futurum
Audierat. Nec lenta illum terere otia posse 555
Sectatum semper belli fera munera credit.
Hoc metuens, hostemque putans mox affore magnum
Talibus Henricum alloquitur: “Te, nuntie, terras
Fide volo in Graias celeri transire phaselo.
Illic namque ferunt (ita me modo pagina nunquam 560
Veri vana docet, gemmaque insignis amica)
Adventare satum praeclaro sanguine regum,
Invictumque animi iuvenem, qui iungere nobis
Se cupit, et gelida magnum trahit agmen ab Arcto.
Sed quoniam hic fallax infido pectore Caesar 565
Forte aget, et patrias versabit Thracius artes,
Quo cursum iuvenis relegat per trita locorum,
Aut procul a nobis alias convertat in oras,
Tu meus interpes, tu rerum experte mearum
Consiliis, Danai dubiam sic nomine mentem 570
Flecte meo, commune bonum ne cogitet ipsi
Deterere ac nobis, Asiae neu limine primo
Pendeat, at nostris socius celer advolet armis.
Nulla etenim, nulla hunc deceat iuvenem mora. Sed tu
Ne secum propera, semper affixus inhaere 575
Argivum lateri regis, promissaque nobis
Saepius auxilia, et pacto quoque debita pridem
Foedere fac primo maturet lubricus Euro.”
Sic monet. Is postquam tabulis fidei ampla recepit
Argumenta suae, et missam de more salutem, 580
Discessus veniam petit ocius, atque ibi curas
Gofredus multa placans in nocte quievit.
Verum ubi se roseus lucenti e limine Phoebus
Extulit Oceani, rauco clangore per agros
Insonuere tubae, tergoque immane luporum 585
Instrata, ac tereti strepitum reddentia corno
Tympana concrepuere: viae sonus excitat omnes.
Non ita, cum nimio terrae fervore dehiscunt,
Agricolae gratum percurrit nubila murmur,
Quod largos illis et amicos nuntiet imbres, 590
Ut iuvenum laeto perfudit pectora motu
Martius ille canor. Nec iam mora: quisque suetis
Induitur spoliis, et iniquo fasce gravatus
Apparet, seque ipse suo sub principe cogit.
It iunctum campis agmen, solvuntur in auras 595
Signa leves, primoque rubens crux ardua velo
Splendet, inexhaustis Erebi ditata triumphis.
At sol interea celsum per caerula mundi
Tendit iter spatia, et tremulam sub nubila lucem
Aere lacessito iactat, geminasque tuentum 600
Praestringentem acies. Credas ardere favillis
Aerea, et innumeris involvi fluctibus ignis.
Nec minus hinnitu stridor commixtus equino
Auditur ferri, et colles rumpuntur et agri.
Ductor ab insidiis tutos hostilibus agmen 605
Moliri cupiens gressus, late omnia circum
Exploratores, equitum levia arma volucrum
Praemisit, multoque pedes praecesserat ante
Qui munire viam possit, variasque lacunas
Compleat, atque aditu montes concidat iniquos, 610
Et reseret caecas angusto limite fauces.
Non tamen illorum cursum collecta morari
Vel Maumettigenum valeat manus ulla, vel alta
Praecinctus fossa terrenoque aggere murus,
Vortice non rapido fluvii, non Alpibus aequa 615
Asperitate iuga, aut crebra nemus arbore densum
Impediant. Qualis nivibus cum forte liquatis
Intumuit rex Eridanus, super alta superbus
Evolat, evictis ripis et molibus, arva.
Solus qui magna Tripolim ditione regebat, 620
Quique viros, atque arma potens, ignotaque muris
Pondera et argenti validis claudebat et auri,
Gallorum contra fors iverit agmina, verum
Non ausus duro fuit illa lacessere bello
Quin imo pacem orantes, et dona ferentes. 625
Ire viros iussit, Gallosque recepit in ampla
Urbe volens, unaque pio quam dicere pacis
Ductori placuit non ullo foedere legem.
Hic autem de monte Seir, qui proximus urbi
Imminet, eoasque Aurorae despicit arces, 630
Multa virum vulgo ac matrum, puerumque senumque
Subiectos turba alma Dei descendit in agros,
Vina ferens, dulcesque piis victoribus escas.
Gaudet hians animis spectando, et grata ferendo
Alloquia, ignotosque habitus miratur, et arma. 635
Hoc etiam e numero ducibus tunc usus amicis
Gofredus, fidisque viae, per aperta locorum
Agmen agit Syrii semper prope littoris undam:
Haud ignarus erat quando vicina legentem
Aequora iter liquidum sociam sibi radere classem, 640
Ut vero victum vitamque tuentibus agmen
Affluat, haec facere una potest, utque omnis Achivum
Flaventes illi segetum secet insula messes,
Maturasque legat Crete de collibus uvas
Atque Chios lapidosa. Gemunt sub pondere vasto 645
Navium, et aerea fervent freta proxima pinu.
Iam non ullus Arabs pelago, quod ferrea Calpe
Atque Abyle discissa vadis emisit Iberis
Vela det, aut ulla tutus statione quiescat.
Tot adeo Venetis instructas egit ab oris 650
Adriaci regina rates urbs alta profundi,
Tot Ligurum domina, et tumidum mactante draconem
Laeta Deo. Nec non latis ditissima campis
Gallia, et huic albas ostentans Anglia rupes,
Almaque Trinacria, et Batavum Mavortia tellus 655
Miserunt plenas armato milite naves.
Atque hic, qui verae nexu devinctus amico
Relligionis erat, vario se littore rebus
Instruxit, queis tanta acies terrestris egebat.
Verum ea, cum nullos mirans in finibus hostes 660
Conspiceret contra Solymis, et muta relictis
Omnia stare locis, volat acri concita cursu,
Et sancti monimenta petit, sedemque sepulchri.
Fama sed ante volans trepidam pervenit in urbem,
Et verum infoelix pariter, fictumque ferebat 665
Victores coiisse viros, incedere foelix
Securumque agmen nullo tardante moveri.
Haec acies eadem, atque duces, et nomina et amplas
Virtutes, et facta canit, dominosque Sionis
Territat iniustos saevo dea lurida vultu. 670
Nempe malum metus ipse mali, pestisque futurae
Est maius, fors quam praesens si pestis adesset.
Usque adeo suspensum animum rumoribus aurae
Incertis agitant omnes, perque arva, per urbem
Confusi sonus oris, et illaetabilis errat. 675
At senior secum dubio rex pectore versat
Effera consilia, et vicinis acta periclis.
Rex Aladinus erat, Solymum quem multa recenti
Cura super regno noctesque diesque coquebat,
Crudelis quondam, sed cano mitior aevo 680
Redditus exuerat mores, animumque ferarum.
Ille quod Ausonidas sceptris atque urbe potiri
Velle sua audierat, veterum super aegra timorem
Suspicio venit, duplicesque miserrimus hostes
Hinc Gallos pavet, inde suos. Namque una Sionis 685
Compulerat fidei varios in moenia ritu.
Maummeten quorum pars magna veretur, opumque
Amplior, in Iesum tenuis subnixa recumbit.
Verum ubi rex Solymas bellando quaesiit arces,
Imperioque novo firmas ibi ponere sedes 690
Constituit, plebem ipse suam relevavit, et urbis
Muneribus sanctos coeli mage pressit alumnos.
Hoc memorans innatam animis, quae frigida et aevi
Languebat spatio feritas sopita vetusto,
Acribus incendit stimulis, ut non magis illa 695
Ante pii sitiens flagrarit sanguinis unquam.
Talis, sub terra placidum quem bruma tegebat,
Exilit aestivis ad solem mensibus anguis
Arrecta cervice micans, atque insita talis
Exerit arma leo dentesque domi altus, et ungues 700
Si quisquam offendat. “Video certissima signa
Laetitiae hac in turba,” inquit, “solamque doloris
Immunem, solam in luctu ridere meorum.
Et fors insidias fraudesque infida maligno
Corde fovet secum volvens, quo me impia letho 705
Adficiat, quave arte meos in moenibus hostes
Inferat, et populo portas clam pandat amico.
Sed frustra, sed erit frustra. Nunc haec ego facta
Praevertam, et nostri satiabo pectoris iras.
Ultor ero, per dira actos tormenta necabo. 710
Natorum calido perfundam sanguine matres
Mollia dum pendent innexti brachia collo.
Ipse faces in templa feram, flammam ipse sub aedes
Coniiciam, hic caesos merito rogus hauriet igni.
Et prius illo, illo media inter vota sepulchro 715
Hostia digna meo cunctus cadet ense sacerdos.”
Sic loquitur secum furiis agitatus iniquis,
Non tamen hos animi sequitur sententia motus,
Sed neque nil meritis pietas ignoscere suadet.
Maior agit mentem metus, atque potentior obstat 720
Suspicio: nimis ille viros, nimis arma Latina
Irritare timet, spem cunctam incidere pacis.
Insanas igitur crudelis barbarus iras
Temperat, imo aliis iras in partibus explet,
Agrestumque casas, et pictos abiete pagos 725
Diruit, exaequatque solo, cultosque per agros
Submittit piceum populandis frugibus ignem.
Omnia pervastat late loca, quo neque pasci
Gallus, nec strato possit tectove cubare.
Quin etiam fontes liquidos, lethique venenis 730
Rivorum spargens laticem confundit et amnes,
Immitis cautusque simul, non immemor urbem
Interea munire tamen, qua vertice molli
Mons surgit gelidum Boreae proiectus in axem.
Hoc latus (exesae cingunt nam caetera rupes) 735
Ingenti iam tum muro sepire parabat,
Cum primum belli famam levis attulit aura,
Et geminos vario complebat milite colles.

 Perge ad Lib. II