Tessera caerulea - commentariolum. Tessera rubicunda - nota textualis. Tessera viridis - translatio

SCIPII GENTILIS
SOLYMEIDOS
LIBER SECUNDUS

Atque ea dum saevus bello parat arma tyrannus,
Illi se solis Ismenus partibus offert,
Ismenus, qui clausa cavo de marmore ducit
Corpora, et aerios reddit cum sensibus haustus,
Murmure qui valido cantus intra horrida caecum 5
Terret regna ducem, Stygiosque ad iussa ministros
Impia agit, nectitque volens, vinclisque relaxat.
Hic modo deserta veri Maumetten adoreat
Relligione Dei, veteres sed linquere ritus
Nescit adhuc tamen, atque horum male nota prophanos 10
Saepe sibi mandata miser confundit in usus.
Et nunc de specubus, vulgo quibus omne per aevum
Ignotas agitare procul solet hispidus artes,
Regem foedum animis, author foedissimus ipse
Consiliis adit, ac regni discrimine tanto 15
Haec super effatur. “Solymam iam victor ad urbem
Accelerat, duris horrens exercitus armis.
Verum age (nam fortes divique hominesque iuvabunt)
Curemus, quodcunque viros curare necesse est.
Cuncta quidem ducis, ac cani tu munera regis 20
Prospiciens longe implesti. Si quisque saluti
Sic vacet, officioque suo parere laboret,
Hostibus evadete nostris haec terra sepulcrum.
Ipse equidem comes huc operum, sociusque pericli
Advenio. Quicquid viridis praestare senectus 25
Consilii, et magicae possunt molirier artes,
Polliceor. Coelo pulsos in Tartara fratres
Aligeros operum in partem cogam ore meorum.
Sed prius, unde velim tanti primordia facti
Accipere, expediam. Templo iacet ara sub imo 30
Iesidum, obscuroque latens telluris in antro.
Virginis hic niveo vultus circumdata velo
Effigies sedet illius, quam credula divam
Turba suam, matremque Dei fecere sepulti.
Ante illam seu nocte faces seu luce coruscant 35
Incensae, et longo circum vota ordine pendent,
Quae faciles animi gentes ad falsa tulerunt.
Hanc inde effigiem rapias, manibusque revulsam
Ipse tuis in templa velim Maumettia condas.
Dein ego tam valido destringam carmine manes, 40
Ut donec nostro facies ea septa manebit
Praesidio, his ingens fato custodia portis
Excubet, atque tuum muris obvallet ahenis
Insueta imperium virtus.” Sic fatur, at ille
Impatiens monstrata Dei citus arripit antra. 45
Vique sacerdotes adytis, et limine sancto
Exigit, et castae simulacrum avellere divae
Nil veritus, templo condit, quo saepe nefandis
Irritant miseri caelestum cultibus iras.
Illo deinde loco, et ficti sub imagine vultus 50
Noxia Thessalico solvit magus ora susurro.
Verum ubi puniceis stellas Aurora quadrigis
Expulit, et summos patefecit lumine colles,
Abdaridum templi custos, qua sede locata est,
Effigiem non ultra oculis vigilantibus hausit 55
Horridus, atque alia incassum regione requirit.
Nuntius hinc regi volat ocyus. Ille furore
Exuperans Iesidem auso, furtoque potitum
Secum aliquem putat. Aut ausum Iesidis, et idem
Furtivum noctis caecis opus extitit umbris, 60
Aut certe hic magni se vertit numen Olympi,
Reginae immunda simulachrum sede latere
Indignans, divaeque suae. Nec certa nepotes
Fama tenet, cui tanta patres hominive, Deove
Adscribant. Sed nostra Deum, summissaque credat 65
Authorem pietas, et magno cedat Olympo.
Rex importunis evolvi cuncta ministris
Templa domosque iubet, poenasque et praemia ponit
Prodenti, aut latum furto, noxamve tegenti.
Ipse suas etiam fraudes et carmina demens 70
Nequicquam Ismenus repetit. Nam maximus illum
(Seu sua, sive hominum fuerit res tanta piorum)
Celavit Deus, atque artes elusit iniquas.
At vero in sanctos odio crudele tyrannus
Fertur, et immensis irarum fluctuat undis. 75
Nec iam praesentis casus, certique pericli,
Gallorumve memor, generis commissa perosi
Ulcisci cupit, atque animum exaturare furentem.
“Quicquid erit, super ignotus commune iacebit
Strage latro, haud hominis vacuas furor ibit in auras 80
Noster,” ait. “Ferro iustus procumbat, et insons,
Ne reus evadat furti modo. Sed quem ego iustum,
Quem nunc insontem dico? Nonne agmine in illo est
Quisque nocens, nostrique aeternus nominis hostis?
Si cuius non iste animam novus illigat error, 85
Sit poenae commissa lues antiqua recenti
Una satis. Nunc ferte faces, nunc stringite tela,
O socii, et duplicem Solymis miscete ruinam.”
Sic fatur Syriis, et turba septus amica,
Quae simul ad trepidas Solymum fama accidit aures, 90
Concussis haesere animis, atque omnia membra
Corripuit pavor, et lethi praesentis imago.
Nec quisquam numero ex illo iam tendere contra,
Molirive fugam, aut animum mollire tyranni
Audeat, et furto veniam prece poscere supplex. 95
At dubii, trepidique illinc cepere salutem,
Unde nefas sperare fuit. Iam nubilis ipsos
Inter erat Veneris maturo foedere virgo.
Moribus haec altis reges aequabat, et omnes
Una Palaestinas formoso corpore nymphas 100
Vincebat, nulla formam tamen arte colebat,
Vel quanta ornando quiret satis esse pudori.
Et (quia maior honos suus est) ingentia muris
Augustae decora illa domus inculta tegebat,
Et visu, et blandis iuvenum seclusa querelis. 105
At non ex oculis formam custodia prorsus
Mirandam eripiat, nec tu pulcherrime facto
Huic accedis Amor, sed claro e lumine solis
Seductam pueri cupidis tamen ignibus offers.
Inclyte Amor, tu, qui densis nunc caecus amantum 110
Obnubis vittis oculos, nunc exuis Argus
Atque agitas circum, lumen iuvenile tulisti
Virgineos intra thalamos. Sofronia virgo
Dicitur, Assyriumque puer fert nomen Olyndus,
Cultores ambo unius patriaeque Deique. 115
Ille, quod ante alios iuvenes praeit ore modesto
Ut virgo ante alias forma praestante puellas,
Multum optat, minimum sperat, nil denique poscit,
Nec reserare suos ille miser audet amores.
Ast ea, sive haec non videat, seu temnat amantem 120
Declinetve sciens oculos, per mille labores
Pectora moerentis pueri flagrantia ducit.
Diditur interea rumor miserabile toti
Ipsorum populo exitium, caedemque parari
Infandam. Tales subito Sofronia voces 125
Accepit, pariterque pudens, animosaque virgo
Protinus immeritis tantas avertere clades
Secum agitat. Vis hunc animi fortissima motum
Impellit, sed virginei pudor obstat honoris.
Vivida vis vincit. Quin imo foedere sancto 130
Audacem sinubus castis infusa pudorem,
Seque verecundam virtus facit. Exiit ingens
In vulgus nullo penitus comitata ministro.
Nec decus ipsa suum texit, nec prodiga turbae
Exposuit, tenuitque oculos, veloque fluentes 135
Collegit Tyrio crines, atque omnia sanctis
Membra modis agitans, gressuque effinxit honesto
Nec facile tecum statuas, faciemque decoram
Composuit fors an cultus, nam cultibus ipsam
Aversam Natura suis, meliorque Cupido 140
Artibus, et flammis coelum ridentibus ornat.
Ergo omnes in sese acies animosque tuentum
Ardua convertit, regemque invicta sub ipsum
Progreditur, vultusque feros, iramque frementis
Sustinet, ac solio referens ita constitit aureo. 145
”Advenio, rex (iamque tuum suspende furorem
Interea et populo fraenos precor adde ruenti)
Advenio, tibi quae sontem, quem queres, et unde
Offensum te adeo praefers, retegam ipsa, tuosque
Ante pedes gelida vinctum formidine ponam.” 150
Restitit intrepida confusus voce tyrannus
Virginis, et claro formae florentis honore
Attonitus, mulcetque iras, frontemque serenat.
Et si is corde minus saevo, aut minus illa severo
Vultu erat, ipse foret dulci obretitus amore. 155
At vero duros animos durissima forma
Nequicquam penetrat, mollisque Cupidinis esca
Delitiae, lususque absunt. Stupor inscius ergo
Ille fuit, subitaeque afflans dulcedinis aura.
Non pietas, non ullus amor, qui ferrea fregit 160
Corda senis, placidasque expressit pectore voces.
“Cuncta mihi, quaecunque (inquit) sint vera, fatere,
O virgo, et pavidam curam sepone tuorum.”
Illa autem: “Reus ecce tibi, qui fatur, et huius
Dexterae opus furtum est, vestris ego sola revelli 165
Effigiem templi ex adytis. Me verius unam
Afficies poenis.” Fato sic obtulit ultro
Communi sublime caput, tantosque malorum
In se unam voluit virgo devolvere fluctus,
Magnanimum figmentum. Aut unquam lucida veri 170
Est facies adeo, et coelo mage digna sereno?
At non hic senior subitas (ut semper) in iras
Concedit, pariterque minas suspendit, et instat:
“Quis tibi consilium, quis opem tulit?” “Haud ego quemquam
Ipsa meae,” refert, “consortem adsciscere laudis 175
Vel minimam in partem volui Mihi conscia porro
Sola fui, sola et furti fabricator, et author.”
“Ergo in te solam nostro,” rex suscipit, “omnis
Ira ruens ultrix solio decumbet.” At illa
“Hoc,” ait, “hoc verum est, unam persolvere poenas 180
Me decet, una tuli viridem quae laude coronam.”
Hic rursum turbato animis, latebrasque roganti
In quas effigiem abdiderit, sic orsa tiranno
Ora refert. “Non ignotis (ut rere) sub umbris
Effigies occulta iacet, sed nuper eadem 185
Haec exusta manu nigros persedit in ignes.
Idque mihi egregium duxi, sic dextra prophana
Polluere, et foedam nequeat vis stringere casus.
Aut furtum, aut tu posce reum. Nunquam illud, at istum
Aspicis en coram. Quamvis quid crimine nullo 190
Nominibus demens utor furtique, reique?
Namque aequum est turpes raptori avellere praedas.”
Dixit, at ille omnes irarum laxat habenas
Asper, acerba fremens. Nil castae virginis ora,
Nil animi mens alta iuvat, furstraque furori 195
Formae obtendit Amor clypeum. Iam pulchra tyranni
Voce rapi, et calidis virgo torrenda iubetur
Flammis viva dari. Peplumque togamque ministri
Femineam abripiant, properi iam mollia tergo
Brachia reducunt, et duris nexibus arcent. 200
Ipsa silet, fortique levem sub pectore motum
Presentit, neque tum pallor, sed candidus ora,
Ora color roseo dudum vernantia pingit.
Talis in urbe volans casus vulgatur, et omnem
Huc populum trahit, huc etiam concurrit Olindus 205
Multa agitans, dubioque metu perfixus amantis.
Ut vero hanc pressam manicis, et frigore vidit
Perfusam gelido lethi, duroque ministros
Instare officio, tum tota ex urbe fluentis
Praecipitans populi cirum se disiicit undam. 210
Et procul exclamat, “Nihil, o, nihil ista, tyranne,
Egit, seque amens alieno iactat honore.
Non sensit, non ausa fuit, nec femina tantum
Sola, rudis rerum potuit perducere factum.
Nam qui custodes latuit? Quave arte recepit 215
Effigiem? Dicat: nostros si dicere possit
Defensos atrae dono caliginis ausus.”
Tantum illam infelix, nec ei dilectus amavit.
Subiicit his. “Ego, rex, illuc inde ardua vestri
Accipiunt delubra diem Maumettis, et auram, 220
Clam nocte evasi, coeloque elapsus amico
Aedis inaccesso transivi limite muros.
Ne quaeso, ne sancta meas praecerpere virgo
Morte velis dura laudes, meus iste catenae
Est nexus, meus ille rogus, mihi flamma paratur.” 225
Sustulit humanum puero Sofronia vultum,
Luminibusque piis lustrans, “Ecquo, miser,” inquit,
“Advenisti insons? Quae te sententia duxit?
Vel quis in exitium rapuit furor? Ergo ego cunctam
Unius sine te nequeo vim ferre minantis 230
Sola viri, et mi etiam pectus?” Sed talia frustra
Illi dicta volant, et sensibus haerent in iisdem,
Nec verbis mutatur amans. O nobile magnae
Virtutis cum pinnigero certamen Amore!
Mors ubi victori et piceae sunt praemia taedae, 235
Victo poena salus. Gliscit magis ira tyranno,
Aegrescitque furens animus, spernique videtur
Ipse sibi, poenas olli dum mutua spernunt.
“Aequa fides ambobus,” ait, “praestetur, et ambo
Victores habeant dignas, me iudice, palmas.” 240
Inde loci nutu lictorem comminet. Ille
Accedit, pueroque manus post terga revincit,
Extemploque duos ad palum deligat unum
Componens humerosque humeris, vultusque micantes
Vultibus eripiens. Et iam pyra condita surgit, 245
Funerosque cient ventosis follibus ignes.
Quum puer ingentes imo de pectore questus
Rumpit, et has lachrymis voces rorantibus addit:
“Ergo hic nodus erat, quo te mihi perditus omni
In vita adstrictam, sociamque (heu vana) futuram 250
Speravi? Hic erat ille ignis, qui pectora nostra
Arderet paribus flammis? Mihi saepe Cupido
Ipse alios inimica parat, quosque invida vivos
Diduxit, mortis misero sic tempore cogit.
Hoc saltem haud deflenda mihi, quod me tibi fecit 255
Consortem lethi atque rogi, postquam esse nequivi
Et vitae, et thalami. Tua me fata aspera terrent,
Non mea, qui tecum maneo miriturus. Et o me
Felicem, dulcesque meas in funere poenas.
Si dabit, ut sinubus collatis aeger in isto 260
Ore tuo vitam, et labris languentibus edam,
Inque mea extremam mecum simul ora fatiscens
Ipsa tui mittas halantem pectoris auram.”
Sic queritur lachrimans, suavi sic suscipit illa
Voce monens: “Alios sensus, alias querelas 265
Maiorem ob causam praesens sibi postulat hora,
O iuvenis. Quin tu labes, admissaque tecum
Mente recognoscis tacita? Et quae praemia, volvis,
Promisit Deus ampla piis? Age nomine perfer
Ista suo, et superas aspira laetus in arces. 270
Aspice diffusum candenti lumine coelum
Ut nitet? Ut nos hinc facies vocat aurea solis
In coelum, et moestos radiis solatur amicis?”
Hic plebs ingentem tollit Maumettia luctum,
Luget amica etiam demissa voce piorum 275
Turba, et nescio quid regis per dura videtur
Pectora inassuetum molli quoque serpere lapsu.
Praesensit, torsitque oculos iratus, et illinc
Se rapuit. Tu communem, virgo una, dolorem
Destituis, nulloque irroras lumina fletu. 280
Ecce autem, tenui positis discrimine mortis,
Egregius forma, et peregrino clarus in ostro,
Ignotisque armis, longisque supervenit oris
Bellator (sic visus enim), cui fulva micantem
Sustinet argento duplici galea ardua tygrim, 285
Atque oculos rapit. Hoc belli Clorinda superbum
Induere, et fama memoratum insigne solebat.
Unde illam cuncti (nec frustra) rentur adesse.
Haec omne ingenium generis muliebris, et usus
Femineos primis infans contempsit ab annis. 290
Excelsamque colo dextram, calathisve salignis
Flectere, nec Lydae radiis dignata puellae,
Non acui, mollesque habitus, et clausa locorum
(Namque etiam latis tuto pudor errat in arvis)
Exiit; et fastu faciem munire rigenti 295
Conata est. Etiamque rigens, etiam aspera cepit.
Fraena manu iam tum parva lucentia strinxit,
Aut volucri diffudit equo, viridique palaestra
Apta fugae fingens, et duro membra labori
Reddidit, aeratumque ensem vibravit, et hastam. 300
Inde per aerias rupes, nemorosaque lustra
Egit aprum, aut fulvum iaculo succincta leonem.
Bella dehinc, pugnasque obiit, generique virorum
Visa fera est, homo visa feris. Nunc obvia tendit
Surgenti imperio, ducibusque adversa Latinis, 305
Gaudentem rosea Phoebi face Persida linquens.
Quanquam saepe horum sparsit prius arva recisis
Artubus, et vitreos suffudit sanguine rivos.
Ergo hic primum ille se lurida mortis imago
Obtulit ante oculos, studioque accensa videndi 310
Spumantem huc admittit equum. Dant omnis eunti
Turba locum, et densa cedunt diffissa corona.
Tum simul ad palum vinctos duo cernit eundem.
Haec silet, ille gemit, virtusque in virgine maior
Apparet. Sed enim ritu miserentis acerbo, 315

Moerentisque videt puerum, atque aliena dolentis
Fata queri, lachrymisque genas tabescere salsis.
Ipsam autem tacitam, summique in candida coeli
Miratur gemino defixam lumine templa
Suspicere, et terras animo liquisse iacentes. 320
Olli animum strinixt pietas, lachrymasque dolore
Victa dedit. Verum magis alta silentia, et illa
Virginis haud ullo facies movet uvida rore,
Quam pueri gemitus, liquidaeque in morte querelae.
Tunc hominem, quo forte suo vertente senecta 325
Adstabat lateri canus, sibi dicere quesit,
Quae culpa excidio iuvenes, fortunaque mergat,
Et qua gente satos. Dedit ille brevissima grato
Ore quidem, sed plena senex responsa roganti.
Obstupuit, pariterque ambos subducere morti 330
Innocuos credens statuit, quantum arma valebunt,
Arma precesve suae. Pulchro volat aurea nisu,
Iamque incessentes retro convertere flammas
Imperat, et torvos terret sic voce ministros:
“Ne quisquam noc vestri procedere longius ausit 335
Officio, donec iterum cum rege locuta
Iamiam adero. Non ille huius vos arguet unquam,
Ne trepitade, morae.” Commoti talibus illi
Vocibus, ingentique aspectus lumine parent.
At virgo tecta hinc Solymi petit alta tyranni, 340
Dumque petit, regem contra se cernit euntem.
Mox prior haec: “Adsum Persarum ex orbe meorum
Clorinda, hoc vestras fando si nomen ad aures
Pervenit. Tecum huc fidei communis alumna.
Ipsa fidem, regnumque tuum defendere veni. 345
Nec quaevis patriae pro libertate recuso
Munera obire tibi, seu me intra septa latere
Murorum, seu vis campo splendere patenti.
Ardua non timeo, nec humi repentia sperno.”
Dixerat, et dicta excepit sic ore tyrannus: 350
“Ecquae nam tellus adeo summota recessit
Extra Asiae solisque plagas, quo non tua fama
Venerit, et nitidas ingens decor explicet alas?
Nunc quoniam es coniuncta mihi, securus ab omni
Fortunaeque metu, et dubii formidine Martis, 355
Laetus agam. Non si innumeras mea regna phalanges
Tutari aspicerem, tanta spe certior essem.
Iam mihi, iam nimium adventu tardare videtur
Gofredus. Tu posce modo, quos ferre labores
Ipsa velis belli. Solum te grandia, solum 360
Aspera digna puto. En sceptrum super agmina cedo
Nostra tibi, nutumque tuum pro lege sequantur.”
Illa ubi iucundis grates pro laudibus egit,
Sic rursum: “Nova res certe videatur, ut ante
Impensas operas merces, ac praemia vadunt. 365
Sed tua me bonitas animi sperare coegit,
Quae cupio non magna, reos, rex optime, vellem
Te mihi pro meritis illos donare futuris,
Dono namque peto. Sed enim si crimen (ut aiunt)
Incertum est, summi hos rapit inclementia iuris. 370
Verum hoc ipsa equidem sileo, furtique solutos
Cur ambos credam, signa indubitanda relinquo.
Et tantum hoc dicam, cunctis haerere tuorum
Fixum animis, divae parvam Iesidas amatae
Effigiem rapuisse, sed hoc procul avia fertur 375
Mens errore mihi, et certo se tramite ducit.
Legum contemptus, et relligionis avitae
Illa fuit res suasa mago, namque haud licet ullum
In templis cuiq uam simulachrum ponere nostris,
Aut positum ferre. Hinc monstri praesentis, et irae 380

Me iuvat ex alto Maumetten credere coelo
Authorem. Deus ille, Deus fuit, et sua celsa
Templa manu, rituque parens ornavit amico.
Ut volet, Ismenus coelumque et Tartara volvat,
Is cui pro telis astus, cui torpor habetur 385
Pro muro. Nos ferrum equites tractemus, et arma.
Haec ars, hinc dulces liceat sperare triumphos.”
Desierat virgo, et palmosae rector Idumes,
Quanquam animus cunctis aegre mansuescere dictis,
Aut pietate valet, tamen illi obstare negando 390
Noluit. Id ratio suadet, virtusque precantis.
Tum sic voce refert: “Vivant, animaque fruantur
Liber uterque sua, tantoque haud ulla negentur
Intercessori. Sive haec res aequa putanda est,
Insontes culpae, ac voci praeconis iniquae 395
Eripio, sive est pietas et gratia, dono.”
His dictis, subito iuvenes rumore coorto
Exuti pariter palo vinclisque fuerunt.
O fatum pueri felix, o sidera fausta!
Edere qui facinus potuit, quo mutua tandem 400
Semina magnanimo in gremio succepit amoris.
Et mox ille reus, nunc castae sponsus amantis
Vadit amans, rogus in thalamum concedit, et atrae
In niveas abeunt florente lumine taedas.
At Solymum princeps vicinum tale veretur 405
Connubium, talesque animos, quibus actus utrumque
Longe Palaestinae campis, Libanioque relegat.
Nec tantum satis esse putans, hos saevus acerbo
Exilio mutare domos et patria cogit
Limina, compellitque alios in certa locorum. 410
Heu durum discrimen, avos, parvosque nepotes
Cum linquunt, dulcesque thoros. Namque ille feroci
Ingenio natos, et forti corpore tantum
Praestantes urbe expellit, muliebreque secum
Quippe genus mite, atque imbelles detinet aevo, 415
Obsidibusque fidem, certo ceu pignore, firmat.
Illorum multi patria erravere relicta,
Pars ira superante metum sese obvia Gallis
Iunxit, ut irriguam primum convenit ad Isson,
Isson, quam brevis a Solymum via dividit urbe, 420
Et si quis primo hinc abeat iam sole viator,
Illuc sub decimam lentus pervenerit horam.
O quantum hic Gallos arrexit nuntius! O quos
Adiecit stimulo animis antiqua cupido!
Hic tamen in viridi ductor canentia campo 425
Tendi vela iubet. Medium namque igneus axem
Egerat, et pelago Titan properabat Ibero,
Nec mora, contendere omnes, cum forma duorum
Ignota sub veste virum, peregrinaque surgit,
Omnis et in morem pacis composta videtur. 430
Hos Pharia rex ipse plaga pia castra Latini
Iussit adire ducis, stipatosque agmine magno,
Et turba comitante vehi, quorum alter Alethes
Dictus. Eius turpi quondam de pulvere plebis
Surgentem ad summos Nili regnantis honores 435
Ingenium varium, et mores vexere sequaces.
Vexit mens fandi fictrix, tum lingua suavi
Melle fluens, atro quamvis suffecta veneno
Saepe dolos, fraudesque, et livida crimina spargat,
Livida, sed lepido laudum fucata colore. 440
Argantes alter Phariam peregrinus in aulam
Usque pharetratis quondam pervenit ab Indis
Cyrcassus. Nunc imperii, procerumque receptus
Ordine, militiaeque gradu situs eminet alto.
Atque idem impatiens, ferus, intractabilis, armisque 445
Invictus, pariterque deos contemnit, et omne
In proprio ius ense locat, ius omne lacertis.
Protinus hi portas castrorum admittier intra
Ad Gofredum orant. Solio tum forte residens
Gramineo summum belli Gofredus habebat 450
Concilium proceres inter, nec veste micabat
Purpurea, sed vera suum, licet obsita pannis,
Ipsa sibi decus est ingens, ac purpura virtus.
Tenuia signa olli divum contemptor honoris
Argantes, magnumque in se ducis aedidit instar. 455
At vero ad pectus dextram sibi duxit Alethes,
Inflexitque caput, demisit lumina terrae,
Et patrio de more virum veneratus abunde
Incepit fari, ipsiusque ex ore loquentis
Dulcis Hyblaeo manabant nectare verba, 460
Et Syrio diffusa sono, quem quisque tenebat
Iesides. “O digne, uni cui se ista corona
Ingentum fama heroum summitat, et armis.
Cuius in auspiciis palmas, Eoaque novit
Regna, tuo nostras etiam fama impulit aures 465
Nominis, Herculeas ultra iam cognita metas,
Aegyptiique tuis complevit laudibus oras.
Nec quisquam numero e tanto non hauserit illas
Admirans, extrema solent ceu monstra tuentes.
At meus ingenti tacitus dulcedine mixta 470
Narrantis rex ore legit, gaudetque propinquis
Interdum memorans, atque in te diligit uno,
Unde aliis timor, ac mentem premit invida cura,
Virtutem, tecumque volens decrevit amore
Coniungi, si lege nequit. Hoc te actus amore 475
Poscit amicitiam, et gratae pia foedera pacis.
At virtus amborum esto, quae mutua vestras
Contrahat, et nodo mentes simul obliget arcto.
Verum te quoniam charum sibi pellere regem
Accingi clarae solio praesensit Idumes, 480
Nos tibi, dum prima belli res mole quiescunt,
Haec modo ferre iubet, sensusque aperire latentes
Consilii, mentisque suae. Si quod tibi partum
Hactenus est Asiae, hoc animos explere tuorum
Atque tuos valeas, nec amica lacessere bello 485
Sceptra Palaestini regis, quasque occulit oras
Nominis umbra sui, tua se male firma vicissim
Regna locaturum stabili sub sede recepit.
Hoc si autem fiat, si unquam vis vestra coibit,
Ecquando melior Persas, Arabasve reviset 490
Felici fortuna gradu? Magna, inclute, magna
Egisti spatio in parvo, quae longa nequibit
Annorum series, et fera abolere vetustas.
Florentes tibi ferro acies, urbesque fuerunt
Dispersae, afflictaeque solo. Tibi nulla laborum, 495
Nulla ignotarum facies non victa viarum.
Unde tuum ad nomen longinqua per oppida gentes
Attonitis horrent animis, populique tremiscunt
Undique vicini, et quamvis nova quaerere possis
Regna tibi, incassum magnis nova gloria factis 500
Quaeretur, summumque volans modo pulsat Olympum.
Quo magis est aequum dubii te munera belli
Abstererre animo. Namque his si victor abibis,
Imperium paries solum, nec gloria maior
Hinc redit, at vero fueris si victus, utrumque 505
Amittis. Fortunae audax est lusus, et amens
Ambiguo certum, magnumque opponere parvo.
Sed tibi fors eius, multos cui parta sub annos
Tutari curae est, potior sententia nostra
Visa, ac perpetuo plaudens victoria cursu, 510
Quaeque animis hominum dominandi innata cupido
Acrius in magnis fervescit mentibus ardens,
Pacem horrere magis, reliqui quam bella virorum,
Efficient, fatoque patentem insistere callem,
Et nunquam hunc lateri suadebunt ponere, semper 515
Victorem, famaque ensem super utraque mundi
Littora iam notum, donec Maumettia seram
Relligioque, Asiaeque trahant sola versa ruinam.
Dulcia verba quidem, iucundusque auribus error,
Quem tamen extremi comitantur saepe labores. 520
At ni magnanimo exuperans violentia corde
Obducit spissa mentis caligine lumen,
Ipse licet videas per te, quod ubi aerea malis
Bella sequi, et Martis lituos audire canentes,
Sperandi non ulla tibi, sed causa timendi 525
Est potius. Siquidem varios alterna sub istum
Fortuna eventus mittit mortalibus orbem.
Praecipitesque solo lapsus instare repente
Evectis super astra solent. Dic, optime ductor,
Dic mihi, si populo pollens Aegyptus, et auro, 530
Consiliisque vigens, ferro in tua damna feratur,
Atque una sparsas revocent in bella phalanges
Turcique Persaeque et Cassani filius alti.
Quas vires tantis oppones fluctibus? Aut quas
Invenies tali tutas discrimine sedes? 535
At regi Danaum fidis, qui foedere tecum
Coniunctus sacro est. Verum o cui Graia virorum
Viventum non nota fides? Tu crimine ab uno,
Uno autem? Tu criminibus de millibus, inquam,
Omne aliud discas, vobis nam perfida mille 540
Insidias, aurique fame gens aegre tetendit.
Ergo qui vobis Asiae prendentibus oram
Obstitit, et cunctis naturae lege patentes
Obstruxit cum fraude vias, nunc ille cruoris
Largus erit proprii, et vitalis prodigus aurae? 545
At tibi forte animos isthaec, quibus undique cinctus
Munitusque sedes, ingentes agmina tollunt,
Et quos diversa distractos parte locorum
Vicisti, superare etiam te posse coactos
Uno rere loco, quamvis per bella, per aestus 550
Frigoraque attritas acies tibi conspicis esse,
Et novus accedet numerosis viribus hostis.
Verum ubi sic volvi fatis et numine censes
Divorum, ferro ut nequeas superarier, esto
Ut tibi finxisti, sic magnus creverit aether. 555
At vincere fame. Tali quae moenia monstro
Obiicies? Quos aerea sub rupe recessus?
Stringe manu gladium contra hoc, hastamque lacerto
Intorque valido vibrans, turpique iacere
Stratum finge solo, et victrices indue pompas. 560
Omnia iam providi multo manus ante coloni
Excussit facibus foede, pressitque ruina,
Moenibus et clusis aut altis turribus omnes
Condidit agrorum fructus. Tibi pascere tantas
Spes unde est turmasque equitum peditumque catervas? 565
Audaci huc animo, divisque advecte benignis.
Classis at id toto, dices, mihi prospicit errans
Aequore. De ventis igitur tua pendet, et undis
Apta salus? Tua ne ventis fortuna vocatis
Imperat, et modo dat laxas, modo stringit habenas? 570
Teque unum precibus cunctorum, ac questibus aequor
Surdum audit? Fluctusque refert in vota secundos?
At non et Persae populis, et Nilotica tellus,
Atque Arabes uno devincti foedere classem
Cogere tam validam poterunt, ut navibus ausit 575
Aequa obstare tuis, totoque occurrere ponto?
Duplex cuncta tibi versanti, animisque moventi
Est opus ad laudem tanti victoria belli.
Una autem iactura potest tibi dedecus ingens
Afferre, et damno vires multare superbas. 580
Namque ubi nostra tuam victrici Marte per undas
Dissipet Ionii classem aequoris, hic tua tabent
Agmina deinde fame, frustraque ea vincet aperto,
Te pereunte, mari, et salsis dominabitur arvis.
Iam si nec pacis mansurae pacta, nec ullum 585
Tempus amicitiae Phario cum rege requiras,
(Des libertatem veri) virtutibus aufert
Consilium hoc se longe tuis. At numina faxint
Sancta deum, mentem ut talis sententia linquat,
Oblectesque ipsam rerum mercede tuarum, 590
Atque Asiae longo solvat se patria luctu.
Nec vos huic tali casus, omnisque laboris
Consortes, laudumque viro, fortuna secunda
In fraudem laciat nova bella lacessere suadens.
Sed qualis pelagi deceptus fraude magister 595
Condidit optati naves intra ostia portus,
Vela decet saevis tandem legere acta procellis,
Nec blando parere mari.” Sic fatus Alethes.
Et postrema levi clauserunt murmure dicta
Hesperii heroes, quantumque ea cuique molesta 600
Conditio fuerit, vultu patefecit acerbo.
At pius huc illuc acies circumtulit heros,
Flagrantes oculorum acies, frontesque suorum
Vidit, et haec placido mox illi reddidit ore:
“Omnia tua suaves fundens, legate, loquelas 605
Narrasti, et pacem medius situs inter, et arma.
Si me vester amat rex, et mea laudibus effert
Facta libens, equidem tali feror altus honore.
At vero, qua totius Maumette minaris
Fidentis populi bellum, cape verba vicissim
Libera more meo, et nullo circumlita fuco. 610
Nos adeo multos terra pelagoque labores
Hactenus et luce exhaustos, atque aere caeco
Pertulimus, solum ut validis insessa tyrannis
Illa Dei pateat nobis ad moenia callis,
Immani relevanda iugo. Nil regna, nec aurum, 615
Nec vitam tali profundere fine pigebit,
Ut meritis coeli pariatur gratia nostris.
Namque haud nos olim tanta haec ad munera turpis
Egit avarities, et honorum vasta cupido.
Auferat hanc superum genitor de pectore pestem 620
Tam diram (nostrum si pectore serpit in ullo)
Nec sinat asperum dulci torpere veneno,
Quod necet, et mentis placidum subrepat in aulam.
At sua quae saxo penitus praecincta rigenti
Corda manus penetrat, tactu mollire suavi 625
Nostra etiam solet. Haec patriis nos duxit ab oris
Impellens, vetuitque ulli succumbere casu.
Haec arere facit fluvios, et sidere montes
Aerios, hyemique gelu cum nubibus aufert,
Ardorem aestati, haec pelagi super astra sonantes 630
Deiicit irati fluctus, atrisque cavernis
Continet, et coelo ventos emittit aperto.
Haec altos aperit muros, aerataque caedens
Agmina spargit humi. Hinc nostrae fiducia menti
Nascitur, et trepidos audax vigor influit artus. 635
Non sibi, non nostrae possunt promittere tantum
Heu fragiles bello vires, non Gallica tela,
Non Graii, nec caeruleo cita marmore classis.
Illa modo auxilium nobis animosque ministret,
Nil ope mortali vacuos, nil arte relinqui 640
Curamus (nec fas) experti qualis in umbra
Nos clypei texat, quo fulmine dissipet hostes.
Verum ubi nos linquat (quoniam sic nostra reposcant
Flagitia, aut arcana suae placita invia mentis)
Ecquis erit nostrum, terra hac qui vitet humari? 645
Hac terra, quae membra Dei pallentia quondam
Accepit gremio, aut vivis hunc luminis usum
Invideat? Nec nos mortem patiemur inultam,
Nec nostras Asiae fortunas perditus orbis
Riserit, aut iactas coeli deflebimus auras. 650
Nec tu finge precor, nos pacem horrere magis, quam
Mortiferum reliqui bellum, nam regis avemus
Foedus amicitiamque tui, atque poscimus omnes
Ore pio. Sed num illius sit subdita sceptris
Haec tellus, scis ipse, nec est latebra ulla neganti. 655
Cur ergo hanc curat? Nos extera quaerere bello
Regna sinat, placidaqe suum regat ipse quiete
Imperium.” Sic ille refert, atque aspera corda
Agantes telo rabies perfixit acuto.
Idque ferens prae se, labiisque tumentibus audax 660
Ante ducem stetit, et rabido sic ore locutus.
“Bellum habeat, qui pacem horret. Paenuria nunquam
Rixarum fuit. Et pacem tu horrere videris,
Postquam vel primis nostrum non annuis orsis.”
Inde suam limbo vestem sub crura fluentem 665
Arripiens curvum in gremium collegit, et illo
Leniter expanso rursum sic farier orsus,
Ardentes torquens obliquo lumine vultus.
“O qui adeo varias spernis res, hic ego vobis
Bella sinu, pacemque gero. Tu consule tecum, 670
Rumpe moram, et quodvis isto nunc delige circo.”
Talia dicta feri, foedique iniuria motus
Continuo proceres uno bellum ore vocare
Concordes egere omnes, nihil ante moratos
Magnanimi responsa ducis. Vestem ille reflexam 675
Excussit, trepidasque sinus laxavit in auras,
“Vosque,” ait, “ad bellum cunctos crudele lacesso.”
Hoc dicens, Iani est portas aperire gementes
Visus, et hinc illum scissa Discordia vitta
Pone sequi, cornuque vocans Furor arma cruento, 680
Atque oculis rubro suffusis lumine, et igni
Ardere Alecto, et dirae fax alto Megaerae.
Is qui olim contra caelestes arduus arces
Sustulit ingentem casso conamine molem,
Talis erat forsan. Sic illum fronte superba 685
Coelicolis vidit Babylon, astrisque minantem.
Ergo suscipiens ductor, “Regi ista referte
Vestro verba,” inquit. “Veniat, properetque per aequor,
Per terram, bellum accipimus, quodcunque minatur.
Ni veniat, Nili ipse sui nos amne moretur.” 690
Haec effatus, eos dictis dimmittere gratis
Incipit, et donis ambos ingentibus ornat.
Caelatam ferro galeam largitur Alethi,
Mygdoniae prima victor quam cepit in urbe.
Abstulit Argantes ensem, quem vertice toto 695
Cnossius insignem gemmis, auroque Lycaon
Extruderat, mirae artis opus, longeque micantem
Materiam pretio superans. Quae munera postquam
Attentis voluere oculis, “Nae tu ocius,” inquit
Ductori Argantes, “mediaque in luce videbis, 700
Quam tua dona mihi clarum vertantur in usum.”
Inde abitus veteri veniam de more petivit,
Atque suo dixit comiti, “Nos ibimus, ipse
Ad Solymam versus, nostri tu regis ad aulam
Sole novo, sed roriferis ego noctis in umbris. 705
Nam nec voce mea, consignatave papyri
Esse queat, quo tendis, opus (quare omnia regi
Haec solus responsa refer) nec longius isto
Me iuvat ire loco, et belli procul esse tumultu.”
Atque ita qui nunc nuper erat legatus, in hostem 710
Evasit dirum Hesperiis, nihil ille revolvens
Quid poscat ratio gentes confusa per omnes,
Aut immaturo curans offendere cursu.
Imo etiam socii responsum eludit hiantis,
Impatiensque morae muros contendit ad altos 715
Stellantis gradiens per amica silentia coeli.
Nox erat, et terras animalia fessa per omnes
Straverat alma quies, ventoque immota iacebant
Aequora, cum tacito labuntur sydera motu,
Cum nemus omne silet, pecudes, mutaeque natantes, 720
Quaeque maris liquidi latebras, quaeque hospita cycnis
Stagna colunt, pictaeque domo frondente volucres
Mulcebant curas, atque alto corda sopore.
At non Hesperius miles, nec Gallica pubes,
Magnanimusque heros in somnos lumina solvunt, 725
Aut animos sedant: illa tam magna cupido
Incessit, pelago ut croceos Aurora iugales
Exerat, at que Dei magnam se ducat in urbem,
Adventus quae meta fuit, quae meta laborum.
Et iam iamque vident, radius num se ullus ab alto 730
Proferat, et fuscum nivea riget aera luce.

Perge ad Lib. IV