Tessera glauca - nota auctoris. Tessera rubicunda - nota textualis. Tessera viridis - translatio.

Caput vij

An populus vel tyrannus, divites vel probi viri, optimus unus vel lex republicam administrare debeat?
An expediat magis populum quam paucos studiosos imperare?
An summum imperium concedatur populo?

ENIAM hoc loco peto si Aristotelem faventem Graecae ad Angliam fovendam pertraham, si ultro citroque disceptantem de multiplici statu civitatis ad republicam nostram accommodem. De aristocratia et populari statu quae tum in Graecia florebat multa praeclare disserit, sed, ut quidem volunt, an monarchia excellat adhuc distincte et aperte non demonstravit. Cum tamen aliqui ex interpretibus hanc quaestionem de monarchia hoc loco moveant, quoniamque hic philosophus comparationem diversarum administrationum faciat, nos raro ab illorum vestigiis desilientes eam thesim inter has intrivimus, ut in comparatione omnium graduum superlativum illi tribuamus. Nam quamvis in decimo capite huius libri de monarchia eiusque formis agatur, ubi multi hanc causam differunt, quoniam tamen hic facta est comparatio utrum melius sit civitatem regi ab uno quam pluribus, opportunius quidem hic quam illic movetur quaestio. Longiores fortasse erimus, sed taedium varietas devorabit. His omissis, Aristotelem aggrediamur, qui hoc syllogismo ab enumeratione ducto thema huius capitis auspicatur. Populus vel tyrannus, locupletes vel probi viri, optimus unus aut lex iusta regeret civitatem: sed neque populus, neque tyrannus, neque locupletes, neque probi viri, nec denique vir unus optimus civitatem regeret: ergo lex iusta, quae sola relicta est, civitatem regeret. Assumptio huius rationcinationis disputandi causa in singulis probatur, et primum quod populus seu multitudo rempublicam non capesseret tribus his argumentis in textu ostendit. Primum est ab incommodo, secundum a periculo, tertium a comparatione. Ab incommodo, quia multitudo ferocior facta, et rebus secundis divitum infesta, non aliter ac vultur suos ungues in sacculos opulentorum insereret, eorumque opes et agros devoraret, idque ius putaret, quia dominatur. Nihil enim molestius fert multitudo quam aureos Nilos divitum, nihil magis optat quam ut illorum turres gloriaeque pyramides furoris fulmine devastentur. A periculo et (ut aiunt dialectici) ab interitu rei, quia illud imperium non est approbandum quod civitatem perdit: sed populare imperium civitatem perdit: ergo populare imperium non est approbandum. Ratio constat, quia potentum virorum viribus semel oppugnanis, vique populi opibus diremptis, flamma seditionis statim in civitate nascitur, quae latius serpens in cineres convertit omnia. A comparatione, quia par est gubernatio populi et tyranni: sed huius imperium non est tolerandum: ergo nec illius. Propositio constat, quia tyrannus et populus in hoc uno conveniunt, quod in rem suam propriumque commodum avidius volent, rapaciusque acquisita teneant.
2. Arguit in secundo loco contra secundum membrum, probatque opulentos non posse iure vendicare civitatis imperium. Ratio una est, nempe, non esse admittendum illud imperium a quo iniuriae, damna, oppressionesque populi fluunt: sed tale est imperium divitum: ergo divitum imperium non est admittendum. Assumptio patet, quia divites populum, ut leones, praedam faciunt. Nihil enim est crudelius lupo cum esurit, nihil furentius divite cum aliena sitit: facile divites inveniunt baculum quo caedant canes, facile opulenti modos excogitant quibus occidant pauperes. Irus in valle vivit, quia nihil habet. At Quintus Aurelius ammitit animam, Albanum quia fundum possidet. Ratio est, oculi potentiorum sint invidi, et bovem mendicantis saginari non sinunt. Tertio disputat Aristoteles in tertiam parte, docetque quod boni et studiosi viri civitatem non regerent: causa est, quia sic infiniti a participatione honoris arcentur; cuius iniuriae insolens et impatiens est natura humana, adeoque impatiens ut in seditionem prorumpat si semel taedio suarum rerum vulneretur, Sit ergo virtus quae in illis regnat; at excluso populo a dignitate, virtutis comes invidia erit. Quarto declarat philosophus id quod in quarto loco agitur, nimirum quod nec vir unus, licet sit insignis virtute, vendicaret imperium. Ratio eadem est cum priore, quia sic honoribus depulsus populus, teda velut imperiosae bilis accenus excandeseret. Si ergo populus paucorum potentiam aegre, multo aegrius unius imperium feret. Postremo ultro citroque legis efficaciam et dominatum arguit: primum quod debeat lex civitatem regere, quia leges in quovis statu non aliter loquuntur quam qui in arce civitatis sedent. Exempli causa, apud Persas tyrannidem, apud Christianos clementiam sonant.
3. Sequitur iam tandem secunda pars huius tractationis, in qua philosophus fixum aliquod et definitum ponit; aliter enim, ut nebula contrariis ventis, ita mens dubia contrariis argumentis distraheretur. Quaestio in hac parte est, utrum expediat multitudinem potius quam paucos studiosos dominari? Difficilis haec est controversia, multasque in se spinas nodosque habet. Utcunque tamen est, sensum sententiamque Aristotelis pro viribus persequeremur. Hoc autem ut limatius accuratiusque fiat, primum duo genera multitudinis distinguenda hic sunt, alterum politum, civile, ac propensum ad prudentiam; alterum impolitum, servile, ac praeceps ad malum: illud intellectu magis quam appetitu, hoc sensu magis quam mente agitatur. De primo non de ultimo hic agit philosophus, aitque expedire quod multitudo potius quam pauci boni viri civitate praesint. Causas et argumenta sex tradit, quae omnia similitudinem ac proportionem aliarum rerum prae se ferunt. Primum est a vi naturae, quae unita multo fortior et efficacior redditur: at in multidune vis magna inest magnumque lumen: multitudo igitur potius quam pauci studiosi civitatem regerent, meliores tamen sunt non quidem viritim singuli sed collectim universi. Hoc ipsum probatur a similitudine caenae, a proportione partium in corpore, ab exemplo pictorum, poetarum et musicorum. A similitudine caenae, nam ut caena illa copiosior et delicatior est quae multorum sumptibus symbolisque quam quae unius impensis apparatur, ita prudentia illa longe efficacior subtiliorque est quae a consultatione multorum nascitur quam quae in paucorum industria iudicioque ponitur. A proportione partium, quoniam multitudo est quasi universalis homo, qui, ut Argus multos oculos, ut Briareus multas manus aliasque numerose partes sensusque habet, quae partes collectim populum et viribus fortiorem, et potentiorum opibus, et virtutibus animi sapientiorum efficit, unde sequitur administrationem civitatis magis politae multidini quam paucorum bonorum senatui et censurae concedendam esse. Plus enim vident oculi quam oculus, ut est in proverbio. Et iterum,

Multorum manibus grande levatur onus.

4. Quid multis? Vox populi vox Dei est, et administratio civilis multitudinis imperium paucorum bonorum superat. Ab exemplis pictorum, poetarum, et musicorum ratio iam sequitur. Nam, ut multi musici accuratius de harmonia quam pauci, ut de arte poetica universi melius iudicant quam singuli, ita multitudo sapientius regit civitatem quam pauci, tametsi sint vere politi probique viri. Praeterea, ut partes quae a singulis pictoribus delineatae sunt longe venustiores elegantioresque apparent, si ab Apelle aut Zeuxi coniunctae in una tabula depingantur, ita prudentia quae in singulis viget multo eminentior multoque augustior est si in tota multitudine perspiciatur. Haec posuit philosophus non quod quicquam a bonis viris eorumque administratione detraheret, sed ut comparatione facta popularem statum, qui maxime tum floruit, laudibus efferret. Summa omnium quae docuit huc accedit, quod in populo ratio perpicacior, intentio melior, actio permanentior quam in paucis studiosis insint. Ratio perspicacior, quia plures oculi plus vident quam uus oculus, plures manus plus faciunt quam una manus, plures intellectus plus sapiunt quam mens una percipit. Intentio melior, quia populus quocunque se vertit bono communi consulit; proprium enim bonum populi commune dicitur. Actio permanentior, quia rarius affectibus multitudo quam unus homo cedit, rarius corrumpitur populus quam paucorum senatus. Sed ubi est iste telorum civiumque fasciculus, quem octoginta Scyluri filii non potuissent frangere? Rarissima est isthaec apium conspiratio, rarissima est tam fidelis civium consensio. Quare istius laudis in textu sequitur quaedam moderatio, nec non restrictio popularis imperii. Moderatio ubi Aristoteles studiosos viros vere pulchris, populum vero depictis imaginibus comparavit: nam perfecte bonus habet in se omnia pulchra, at populus suos naevos suasque labes habet. Verum enimvero quamvis in quibusdam partibus multitudinis sit deformitas, ut in claudicante Vulcano et Thersite, reperitur tamen inter multos unus qui pulchriorem frontem, alius qui acutiorem oculum, alter qui firmiorem pedem habet. Sic in toto populo divinior perfectio lucet quam in paucis, etsi in illis magnus splendor sapientiae inest. “Quid ergo? Summum imperium populo est concedendum?” Minime gentium, hoc nullo molo voluit Aristoteles. “Quid ergo voluit?” Attende, et uno vel altero syllogismo (quo ille in textu utitur) ostendam. Aut nullarum rerum publicarum imperium tribuendum est populo aut aliquarum; sed nullarum imperium populo mandare est horrible et formidolosum: ergo rerum aliquarum administratio est concedenda. Assuptio probatur, quia si populus omni dignitate omnique gradu honoris careat, non civibus sed hostibus plenum imperium erit. Age, rerum aliquarum imperium teneat. Audi ergo alterum syllogismum. Si rerum aliquarum imperium populo sit attribuendum, aut summi magistratus, aut consultationes, iudicia et electiones illi debentur: sed summi magistratus nullo modo sunt concedendi: ergo consultationes, iudicia, et electiones solum populo debentur. Non summi magistratus, quia multitudo plerumque est imperita rerum, difficillimeque in gyrum rationis cogitur, fierique non potest ut grex sine pastore, et populus sine gubernatore vivat. Quod vero electiones, consultationes, iudiciaque ei mandarentur, probat philosophus authoritate Solonis aliorumque legumlatorum, qui antiquitus populum magistratibus elegendis et censendis sapienter praefecerunt, id est populum magistratuum electorem et censorem constituerunt, singulos autem per se imperare non permiserunt.
5. Sed contra hanc positionem duae obiectiones in textu fiunt hoc modo. Periti solum (ut olim voluit Phocylides) iudicare, eligere et consultare debent: sed populus non est peritus et expertus rerum: ergo populus iudicare, eligere et consultare non debet. Maior probatur exemplo medicorum et geometrarum, de quorum medicinis et figuris solum medicandi et mensurandi artibus ornati iudicant. Respondet huic obiectione docendo quod non intelligit singulos sed universos, non dispersos sed congregatos in multitudine, et sic inquit multum sensum habent, et permixti cum melioribus plurimum civitati (non aliter quam subitilis cibus cum crasso permistus sanitati) prosunt. Nam quemadmodum alimentum subtile non est utile sanitati, quia facilis concotionis existens velocius viciniores partes alit, aliasque remotas ieiunas deserit, quod tamen permixtum cum crassiore firmiorem nutritionem facit, ita neque subtilis iudicii homines, neque crassi ingenii multitudo seorsim et per se civitatem regerent, sed coniunctim ingenia consiliaque conferentes singulas quasi partes civitatis alere et conservare debent. Praeterea non semper ad iudicium requiritur scientia rerum, nam melius saepe incola de domo quam architectus, melius de cibo convivia quam ipse coquus iudicat. At dices, quam periculosa res est iudicium, consilium, electionem (quae claves reipublicae sunt) populo committere, prudentes perorare, iudicare stultos, quod olim in Graecis reprehendit Anacharsis! Verum hoc est quod dicis, si una cum populo non consultaret aequitas, si totus senatus sententiam non diceret. “Quid tandem concludis?” Hoc nimirum, multitudinem melius quam paucos studiosos civitatem regere, eandemque non summum imperium sed electionem consiliumque sibi posse vendicare. “At nihil adhuc de legis, nihil de regis imperio dixisti.” Bene mones, nam Aristoteles utrumque in calce huius capitis urget. “Dic ergo quid de utroque senseris.” Dicam. Sed quoniam paulo fui prolixior, distinctionibus et argumentis breviter discussis loco dubitationis haec duo adferam.

DISTINCTIO PRIMAE QUAESTIONIS
An populus vel tyrannus, divites vel probi viri, optimus unus vel lex republicam administrare debeat?

6. OPPOSITIO Tyrannis, oligarchia, et popularis insania ante a recta gubernatione excluduntur: ergo inconsiderate hoc loco quaritur an tyrannus, divites aut multitudo civitatem regerent.
RESPONSIO Indago veritatis refutationem erroris postulat, quaerit ergo Aristoteles tam de falsis quam de veris reipublicae formis, ut in illis iustam, in his iniquam reipublicae administrationem esse ostendat.
OPPOSITIO Nihil istorum regeret civitatem: ergo non recte haec thesis instituitur. Antecedens probatur, quia prudentia et iustitia civitatem regerent: sed prudentia et iustitia sunt nihil istorum: ergo nihil istorum regeret civitatem.
RESPONSIO Prudentia et iustitia sunt media et instrumenta, magistratus vero sunt causae ac principia recte administrandi civitatem. Hic de primariis causis, non de mediis ac instrumentis agitur.
OPPOSITIO Absoluta non est divisio cum desit membrum : sed deest membrum in hac divisione: ergo non est absoluta. Minor probatur, quia regis (qui inter omnes rectores civitatis est maximus) nulla facta est omnino mentio.
RESPONSIO Fit mentio regis cum quaeritur an unus vir optimus imperaret, nam proculdubio per unum optimum regem intelligit philosphus, quippe in omni magistratu virtutem, in summo autem magistratu (qualis rex est) insignem virtutem postulat.
OPPOSITIO Nihil certi (ut affirmant interpretes) in hac quaestione Aristoteles definit: ergo minus accurate de hoc multiplici imperio disputavit. Antecedens probatur, quia ultro citroque in textu iactantur argumenta, quae quaestionem in ancipiti quasi vacillantem relinquunt.
RESPONSIO Quidam certe hoc affirmant, sed non probant. Nos ergo dicimus certissime de hac ut de caeteris disputasse. Nam quid certius est in comparatione rerum quam quae sit res optima demonstrare? At hoc agit Aristoteles. Nam postquam neque populum neque tyrannum neque caetera quae deinceps recensentur debere aut posse vendicare imperium disputandi causa ostendit, ad illud tandem accedit, ut potius politam multitudinem quam paucos studiosos administrationem vendicare posse existimet, sed ita vendicare ut penes unum aut paucos optimos viros sit summum imperium, populo autem consilia, iudicia, et electiones commitantur.

DISTINCTIO SECUNDAE QUAESTIONIS
An expediat magis populum quam paucos studiosos rempublicam administrare?

7. OPPOSITIO Quicquid proxime accedit ad id quod est optimum est melius eo quod magis recedit: sed administratio paucorum studiosorum hominum proxime accedit ad optimum: ergo melior est dominatu populi qui recedit magis. Assumptio probatur, quia bonorum imperium proxime accedit ad monarchiam, qui status ab Aristotele ut optimus laudatur.
RESPONSIO Duplex est administratio, summa et media: summa quae gerit personam totius civitatis, media quae partem reipublicae tractat. Monarchia optimus status dicitur respectu summae authoritatis ad quam proxime accedit paucorum studiosorum imperium. At respectu mediae administrationis (ad quam populus admittitur) expedit magis multitudinem quam paucos studiosos regere.
OPPOSITIO In recta republica populus aliquando summum imperium tenet: ergo a summa administratione hoc loco non bene excluditur. Antecedens patet in democratia, in qua penes populum summum imperium manet.
RESPONSIO Multi respondent non esse simplicem democratiam in qua populus absolute imperium tenet. Existimamus tamen nos imperium aliquod esse populare, non tamen hinc sequitur quod comparatione facta populus magis quam unus aut pauci studiosi viri summum imperium obtineret: non ergo absolute sed comparate hoc loco populus a participatione summi honoris excluditur.
OPPOSITIO Si non sit simplex democratia inaniter rectam republicam in tres species divisit philoshophus: ergo est simplex democratia. Quo concesso, sequitur summi imperii multitudinem participem esse. Est enim in democratia primarius magistratus ipsa multitudo.
RESPONSIO Consecutio maioris non est firma. Saepe enim ea quae actu non sunt a philosophis definiuntur, ut principia prima rerum naturalium simplicissima esse dicuntur, quae tamen citra mixtionem usquam non apparent: ita hae formae rerumpublicarum simplices esse demonstrantur, quae tamen simpliciter et absolute tales non existunt, sicut ubique gentium in omni statu videre licet. Simplices tamen eo nomine appellantur, quo propius ad hanc vel ad illam simplicem formam administrationis veniunt. Exempli causa, in Gallia simplex monarchia dicitur. Ratio est, quia rex maximam in res et cives dominationem habet. At in ea monarchia consularis authoritas aristocratiae, popularis consensus democratiae vim quandam speciemque admixtam habet.
OPPOSITIO Imperium illis debetur magis in quibus vis maior virtutis minorque metus dissentionis inest: sed in paucis studiosis viris vis maior virtutis minorque metus dissentionis inest quam in tota multitudine: ergo imperium paucis studiosis viris magis quam toti moltitudini debetur. Minor patet, nam inter paucos studiosos vera nutriri potest amicitia, at in multitudine plerumque exardet odiosa discordia.
RESPONSIO Distinctio multitudinis prius allata hunc nodum dissolvit. Nam etsi in agresti multitudine vis minor virtutis maiorque metus dissentionis insit, in polita tamen ac civili multitudine (quae hic intelligitur) ex opposito vis maior virtutis minorque metus seditionis viget. Nam quamvis singuli a paucis superantur, universi tamen in unam quasi sphaeram rationis coacti studiosos longe superant et antecellunt.

DISTINCTIO TERTIAE QUAESTIONIS
An summum imperium sit concedendum populo?

8. OPPOSITIO Aristoteles in textu aditum ad summum imperium populo intercludit: ergo in distinctione isthac male conceditur.
RESPONSIO Aditum ad summum imperium populo intercludit, non autem simpliciter sed comparate. Hoc est ergo quod velit Aristoteles, ut in omni bene instituta civitate res magnas proponant sapientes, easdem vero propositas aut suis calculis approbet aut suis suffragiis perneget prudens et experta multitudo. Prudens et experta multitudo dico, quia quid furiis populus agitatus dixerit, civitatis non est plurimum aestimare. Hinc in omni synodo et gravi consultatione reipublicae ex turba populi viri prudentes et populares eliguntur, sine quorum praesentia nulla iuste celebrantur concilia, consilia nulla approbantur.
OPPOSITIO Expedit civitatem regi ab illis quorum opera civitatis finis facilius acquiratur: sed paucorum studiosorum imperio finis civitatis facilius acquiritur: ergo expedit civitatem potius a viris studiosis quam a multitudine gubernari. Minor patet, quia facilius a simpliciter bonis quam malis civitatis finis acquiritur.
RESPONSIO Negamus multitudinem esse malam, imo honestam insigniterque sapientem esse affirmamus, non tamen in ea seorsim singuli sed collectim universi, ut superius diximus.
OPPOSITIO Nemo de rebus quas ignorat recte et sapienter iudicat, sed populus consultationem, electionem et iudicium reipublicae ignorat: ergo populus recte et sapienter de istis non iudicat.
RESPONSIO Hoc argumentum solvitur in textu, ubi docet philosophus populum haec ipsa non penitus ignorare. Verum concesso quod ignoret propter periculum tamen non excludetur. Praeterea ut incola de domo melius quam architectus, ita populus saepe de his rebus melius quam optimates iudicat. Postremo consentaneum non est rationi ut publica negotia reipublicae tractentur sine consensu populi, in quo maxima lux civitatis cernitur. Sed de hac lite satis accurate et subtiliter Aristotles in textu dixit, ad dubium igitur huius capitis iam accedo.

DUBIUM CAPITIS
An monarchia sit optimus status reipublicae?

9. Cur haesitas, Aristoteles, cur non aperte loqueris? Dic quaeso verbo, estne monarchia optimus status civitatis? Quid? Obmutescis? Pertimescis populum? Philosophus es, et tibi amicus Socrates, amicus Plato, sed magis amica veritas esse debet. “Velum depinxi, sed tu non vides opus.” Age, quoniam sub velo et non aperte loqueris, dic mihi in aurem quid de hoc statu senseris. “Hunc optimum esse dico.” Dicis quidem, sed non dices. “In prima philosophia iterum affirmo turbam multorum magistratum perdere civitatem.” Affirmas certe, sed non confirmas bene. “Apes et grues ad unum regem, principia rerum ad unam causam, omnia in mundo ad unum Deum tendunt, nonne haec probatio?” Est sane quod dicis aliquid, te ergo monitore quae sparsim de hac re scripseris in una tabula depicta legam. “Hoc age et videris me monarchiam omnibus reipublicae formis longissime praetuliise.” Attende igitur, studiose lector, dum breviter et succincte argumenta collecta in hac causa repetam. Multa sunt, quare punctis agam. Quanto magis principatus civilis assimulatur imperio universi, tanto excellentior est et habetur: sed monarchia (hoc est, unius principatus) simillima est imperio universo: ergo unius principatus est longe optimus. Nemo, ut opinor, est tam impius qui maiorem neget, cum Deus universum regat, nemo est tam impudens qui minorem neget, cum regem Deum civitatis nominatum audiat. Quid quaeso aliud est terrarum orbis quam magna civitas quam unus Deus regit? Quid aliud est civitas quam orbis civium quem unus princeps aut imperator administrat? Si ergo liceat magna cum parvis comparare, sic concludo. Unus Deus totum universum regit: ergo rex unus civitatum gubernaret, is quia sapiens est et infinite bonus, hic quia prudens et studiosus boni. Est enim in Deo ipsa substantia boni, est autem in rege vera imago Dei: illum colere oportet propter seipsum, hunc vero honorare propter Deum, cuius personam in civitate gerit. Sed exedo modum.
10. Alia ratio ab antiquitate sequitur, quae est quod ille status sit optimus qui est antiquissimus: sed monarchia est huiusmodi: ergo monarchia est status optimus. Assumptio negata aut impietatem aut magnam stultitiam arguit: impietatem, quia Deus in prima creatione rerum unum patrem regemque omnium fecit; stultitiam, quia nemo est qui hoc probabile esse non videt populum in terris numerose auctum unum elegisse Apollinem aut sapientem virum, qui causas discuteret, iniurias illatas propulsaret. Sic Saturnus in Italia, sic Romulus Romae, sic Theseus Athenis, sic Amphion et Cadmus oblata imperia Thebis suscepisse dicuntur. Nam more belluarum vagantes homines non magis sine rege quam oves sine pastore vivunt. Tertio in loco ad confirmationem huius causae se offert natura, quae unius imperium augustissimum esse veluti digito suo semper demonstravit. Infinitum hic esset si de republica apium quae scripta sunt a poeta et probata experientia dicerem. Admiror profecto in eis naturae opus. Regem habent, quis negat? Uni obtemperant, quis non fatetur? Favos et domos habent, quis contra disputat? Mel et ceram in examen tanquam opes in civitatem communemque thesaurum ferunt, quis opus naturae non admiratur? Haec addo quae praecepta doctrinae habent, nempe regem inter apes carere stimulo, pro suo victu non laborare, fucos ignavos a praesepibus arcere, bombitu tanquam tuba ad Martem incitare. Quid multis? Evolat, sequuntur omnes. Pugnat, digladiantur omnes. Moritur, lugibri quasi sono lamentantur omnes. Sepultura facta (nam in examine mortuum non retinent) novum concilium ingrediuntur omnes, convocantur cives, consultatur ad tempus, rex novus creatur, cui creato obediunt et obsequuntur omnes. Vide obsecro quale regnum, quale imperium natura fecerit. Quae de apibus iam scripsi, de gruibus possum dicere, inter quos unus veluti consensu reliquorum princeps electus ita regit et moderatur gregem ut maiorem in aviculis quam in hominibus prudentiam ac providentiam instinctu insitam quam habitu comparatam videas. Hoc solum a gruibus perdiscant reges ut vigilantius excubias faciant dum subditi securius dormiunt et otiantur. Sic olim Epaminondas fecit, sic omnes sacrati reges fecerunt, qui suffulcientes sphaeream civitatis non sibi sed reipublicae studuerunt.
11. Sed quid a belluis rationes quaro, cum universa natura in omnibus et singulis hoc regis imperium probet? Quid adamentem inter lapides, olivam inter plantas, leonem inter quadrupedes, aquiliam inter aves, inter elementa ignem, inter planetas solem, inter sphearas supremum et gloriosum caelum tanquam reges fecit? Nonne ipsa natura? Sic igitur arguo: natura in omnibus monarchiam posuit, ergo monarchia optimus republicae status recte concluditur. Praeterea non solum naturae instinctus sed communis usus maiorum hoc ipsum confirmat, nam obeamus terras et gentes, circumspiciamus loca et tempora, consideremus Chaldeorum, Persarum, Assyriorum, Romanorum imperia, ponamus ante oculos singularum nationum iam diu faeliciter regnantium sceptra, et certe in his omnibus monarchia ut optimus status nobilis commendatur. Quid moror? Sic Tartari, sic Indi, sic Moscovitae, sic Persae, sic Gothi, sic Africani, et, ut verbo concludam, Galli, Hispani, Angli regunt et reguntur. Usus ergo communis docuit regnum prae caeteris stabiliendum esse. Porro, ut mihi videtur, proportio naturae hoc unum postulat, ut, sicuti multitudo ab uno fluat, ita in unum tandem reducatur: sed commodius hoc fieri non potest quam ut unus regnet: ergo unius imperium est praeferendum. Habent partes hominis cor unum, orbis lineae unum centrum, partes universi unum Deum, et certe partes civitatis unum regem. Partes hominis in corde vigent, orbis lineae in centro haerent, partes universi a Deo pendent, et partes civitatis in rege vivunt. Adhuc unitas pacis in uno magis quam in multis eminet: sed in unitate pacis beatitudo civitatis lucet: ergo unius principatus primum civitatis solium iure vendicare debet. Non est quod de propositione dubites, nam rarius unus secum quam multi dissident, quippe multi multa capita et varia ingenia habent. Areopagitae distracti iudicio perdidere Athaenas, consules diversi Romam everterunt. Si non sit summums moderator, multitudo nocet. Est enim in uno multorum unio, quae saepe in multis facta est dissensio.
12. Inter has rationes quas adfero levissimi ponderis haec una non est, nimirum quod in omni domo, in omni familia, in omni urbe requiratur unus qui praesit caeteris: ergo multo magis in republica. Si rationem neges, a minore ad maius, a minus necessario ad magis necessarium ducitur. Nam minus necessarium est ut domus, in qua sunt pauci, quam civitas, in qua sunt multi, unius imperio regatur: at necessarium est in domo ut unus praesit: ergo magis est necessarium in civitate. Hoc autem fit (ut opinor) quia facilius unius imperio quam multorum authoritati paret multitudo. Nam, ut facile adducuntur servi uni domino, non pluribus, inservire, ita facile moventur subditi unius imperium, non plurium, sustinere. Insuper si vel durationem regni vel electionem magistratus spectes, primas monarchiae facile concedas. Nam ut omittam antiqua imperia quae diutissima floruerunt, nonne Hispani 860, nonne Galli 1200 continuos annos unius sceptrum coluerunt? Quid? Addam Anglos et Scotos, qui ab initio unius imperium fortiter defenderunt. Si electionem consideres (in qua fomes seditionis latet), nonne multo rarius unus quam multi in solium civitatis admittitur, idque tum maxime cum successione sanguinis voceque naturae princeps designetur? Si igitur duratio longior, electio facilior sit. Quid obstat quo minus excellentior caeteris dicatur monarchia?
13. Sed ad finem festinat oratio, duo tamen argumenta addam. Primum est quod aristocratia et politia stare non possunt si subsidiis regum non muniantur. Quod si probetur, certum est monarchiam multis gradibus esse praeferendum. Caeterum quod ita sit respublicae antiquissimae manifeste declarant, nam Lacedaemonii praeter suos ephorus suum praefectum, Athenienses praeter suos censores unum sophum; Carthaginenses praeter suos cosmos unum iudicem, Romani praeter suos consules unum dictatorem habuerunt. Sed in istis civitatibus tum olim floruerunt magnatum populique imperia, id est, aristocratia et democratia, quae tamen (ut vides) ad unum coacta rationis impetu revocantur. Venetorum status hodie aristocratia dicitur, at quaero an sine duce floreat. Si ergo alii status ad asylum monarchiae ut ad sacram anchoram se vertere cogantur, nonne merito hic status caeteris anteponitur? Postremo si vel humana vel divina testimonia in hac re urgeant, collegia philosophorum, conciliaque patrum, omnium aetatum ac temporum nostris patribus astipulantur. Plena sunt monumenta Platonis, plena aliorum sapientum sententiis quae monarchiam longe caeteris meliorem esse concludunt. Divina hic testimonia taceo, hoc unum tamen tacere non possum, quod Deus rex regum et dominus dominantium, ut unum virum caput domus, ita unum regem caput civitatis fecerit. Saulem dedit populo, Davidem approbavit, utrique obtemperare iussit non propter metum solum, ut hodie multi, sed propter conscientiam, ut hodie pauci volunt.

DISTINCTIO IN HAC QUAESTIONE NON ADIICITUR, QUIA RATIONES IN EXPOSITIONE SATIS DISTINCTE ADHIBENTUR

14. OPPOSITIO In praecedenti quaestione probatum est imperium multitudini potius quam paucis aut uni committendum esse: ergo male hoc loco defenditur contrarium.
RESPONSIO Illic de medio, hic de summo magistratu imperioque agitur. Praeferenda quidem est multitudo et paucis et uni in mediis officiis civitatis. Ratio est, quia oculatius singulas partes reipublicae intuetur. Quemadmodum tamen in corpore humano cor unum est, cuius influentia omnes partes et membra vivunt, ita in civitate rex unus, a cuius prudentia non solum cives sed omnes reliqui magistratus pendent. Sunt enim medii magistratus nihil aliud quam oculi et manus regis.
OPPOSITIO Maior prudentia in aristocratia quam in monarchia cernitur: ergo aristocratia in administratione civitatis regno anteponitur. Antecedens patet in textu, quia plus vident oculi quam oculus, quia in optimatibus magis unita est vis virtutis.
RESPONSIO Rex non ut unus homo sed ut summus magistratus intelligi hic debet, hoc est, rex non solum duos oculos duasque manus habet, sed, ut Argus, videt, et, ut Briareus, comprehendit omnia. Rex enim viros a consilio sapientes habet, rex inferiores magistratus infinitos habet, rex denique populi manus pedesque habet. Sic, quamvis Caesar in angulo palatii sedet, singulas tamen partes civitatis videt. Nam, ut lux reliquorum syderum unita est in sole, unde fluxit, ita prudentia omnium magistratuum unita est in rege, a quo suum ortum et splendorem habuit.
OPPOSITIO Rex unus citius corrupitur et depravatur moribus quam boni et studiosi viri: ergo artistocratia, quae est bonorum imperium, monarchiae praeferri debet. Antecedens probatur, quia (ut est in extu) unus citius quam multitudo corrumpitur.
RESPONSIO Solvitur haec ratio eodem modo quo altera, nempe quod citius depravetur ut homo, non autem ut magistratus in quo totius civitatis virtutes et partes uniuntur, quae regnum et regem labentem sublevant, cadentem consilio et prudentia erigunt.
OPPOSITIO Romanum imperium nunquam beatius extitit quam cum reges eiecti, nunquam miserius quam cum Iulius Caesar perpetuam dictaturam incepit. Videtur ergo probabile aristocratiam esse praeferendam. Praeterea absurdum est eandem in pace et bello republicae administrationem constituere. Non ergo sequitur, si in bello dictatura requiritur, quod etiam in pace monarchia (quae nihil aliud est quam ad vitam dictatura) viveret. Huc multa adderem si brevitate non studerem, nempe quod periculosum sit optime merentes de republica solio maiestatis excludere, quod iniquum sit unius potestati cardines civitatis committere, quod absurdum sit omnia tribunalia ab unius nutu dependere. Haec temporum antiquitas, haec authoritas maiorum probant. Nam exosum nomen regis Romanis fuit, regibus expulsis senatum Athenae, Carthago, Lacedaemon aliaeque permultae civitates invexerunt. Postremo regis successio sortem, electio vero magnatum suam legem habet. Incertum enim est in sanguine an accedat melior, at in electione deliberatio meliores probat.
15. RESPONSIO Multa hic conglobantur argumenta quibus antea satisfactum esse putamus. Nam regem non ut unum homuncionem, sed ut totius civitatis personam consideramus. Maior lux est in uno sole quam in sexcentis stellis, maior vis est in uno rege quam in sexcentis bonis. Ratio est quia, ut stellarum vires uniuntur in sole, ita bonorum virtutes ponuntur in rege. Si hoc non audiat, non rex sed tyrannus dicitur. At dices, quid hoc est aliud quam statum popularem aut optimatum praeferre? Non est, nam quamvis princeps consilia bonorum audire et sequi debeat, in eo tamen maior ordinis maiestas quam in aliis lucet. Uno enim capite constituto omnis contentionis tollitur occasio. Ad haec omnia igitur respondeo monarchiam hic acceptam non esse perpetuam dictaturam; non esse periculosum unius potestati omnia commitere; Romam, Carthaginem, Athenas, Laecedaemonem, Tarquinios, Pisistratidas, hoc est tyrannos non reges expulisse; non esse in sanguine aleam fortunae, sed civitatis anchoram et tutelam.
OPPOSITIO Administratio civitatis ex lege unius imperio praefertur in fine huius capitis: ergo monarchia non est optimus status republicae. Ratio est, quia lex sine affectu regit.
RESPONSIO Opportune de imperio legis mentio iam facta est, nam pollicitus sum de eo dicere. Affirmo igitur legis imperium hoc loco unius dominatui non re ipsa praeferri: nam etsi dicat philosophus nihil ita ratum et firmum esse oportere ut leges rectas et salutares, verba tamen quae sequuntur haec sunt, penes eum autem quem praeesset sive sit unus, sive plures, iis de rebus statuendi arbitrium volo, de quibus leges cumulate et accurate loqui non possunt, quasi diceret lex deficit in multis, rex ergo gubernare debet, ut quae non sint decisa lege regis iudicio relinquantur.

Caput viij

An cuiuslibet boni excellentia sit honori aliquo civili remuneranda?

UIS qualisque magistratus esse debeat in republica nos modo certiores fecit philosophus. Sequitur nunc proxime ut de praemiis civitatis distribuendis disputet, nam frustra ab illo officium describitur, si beneficium non adiungantur. Est enim in officio onus et labor hominis, est vero in praemio honos et splendor magistratus. Quaerit ergo, an cuiuslibet boni excellentia sit dignitate aliqua civili remunderanda. Sed antequem de hac thesi definite agam, quae sunt confusius in textu ab Aristotele discussa breviter aperiam. Primum igitur instituto suo explicato finem cuiuslibet artis considerandum, maxime vero civilis esse ostendit. Hoc autem, ut opinor, adeo facit, quoniam praemia civitatis finem ut mensuram habent. Hic finis (inquit) est commune bonum, quo tanquam norma iustitia distribuens in dandis honoribus civitatis utitur: id enim aequale est si legem iustitiae spectes, ut quisque pro merito virtutis mercedem habeat. Sed quaeritur an haec distributio honoris ob excellentiam cuiusque boni fieret. Disputandi causa primum hoc negat Aristoteles, aitque fieri non debere. Argumenta tria sunt. Primum, si ob excellentiam cuiusque boni distributio honoris fieret, sequeretur colorem aut magnitudinem corporis quae sunt bona naturae aliquando remunderanda esse: sed hoc perabsurdum est ut aliquis honorificentior evadat, quia aut pulchriore forma aut vastiore corpore existat. Non est ergo excellentia cuiusque boni civili aliquo decoranda. Praeterea sic est in civili scientia ac in aliis artibus: sed in aliis artibus actus et usus solum remunerantur: ergo etiam in civili scientia. Minor probatur exemplo tibicinis, in quo non contemplatio artis, sed fistulatio, quae est opus artis, mercedem capit. Recte Palaemon iudex inter Menalcam et Dametam factus:

Non nostrum inter vos tantas componere lites.
Et vitulo tu dignus et hic, et quisquis amores
Aut metuet dulces, aut experietur amaros.

2. Tertium argumentum ab absurdo petitur hoc modo. Si distributio honoris secundum excellen tiam cuiuslibet boni fieret, tum omne bonum cum omni bono comparari possit: sed quam ridiculum est, ut Milo propter vastitatem corporis cum Socrate propter excellentiam mentis concertaret? His positis, quatuor bona enumerat quae tum necessaria sunt in civitate, dum digna honoribus civitatis. Recensentur in textu divitiae, nobilitas, libertas et virtus: divitiae, quia ex pauperibus solum non constat civitas; nobilitas, quia in ea lux quaedam civitatis splendet; libertas, quia cives filii non servi fierent; virtus, quoniam cives boni, non malim essent. His quatuor reipublicae homines prodesse solent, propter haec ergo praecipue remunerantur cives. Sed id bonum tandem quod suo iure poterint vendicare homines, ut ostendat philosophus, hic introducit singulos veluti ambitiose certantes pro honore. Divites sic loquuntur: “nos terras et maria possidemus, nobis ergo summi debentur honores.” Nobiles sic: “nos avos et proavos Caesares habemus, dignitates ergo maximas iure vendicamus.” Liberi invidentes istis sic suas partes agunt: “nos maxima pars civitatis sumus, praemia igitur maxima habere debemus.” Boni denique rectius pro se concludent, nempe honorem esse proprium virtutis. “Nos ergo (inquiunt) honorem ut ius nostrum postulamus,” et sane (ut ait Aristoteles) iuste concludunt, quia boni et iusti viri lumina et columina sunt civitatis. Iustitia enim in illis est virtus ad aliud, hoc est non sibi sed civitate studet. At dices multitudo haec quatuor in se accumulate habet, ergo maximis honoribus colenda. Respondeo in quovis statu reipublicae satis definiri quis regeret, unus, pauci, an multitudo. At si concurrant haec omnia in una civitate (cui tum daretur imperum) nonne est difficilis quaestio? Non certe: nam modo demonstratum est virtuti idipsum deberi.
3. Sed procedit philosophus disputando contra haec omnia, docetque divitias, genus, libertatem non esse bona honorabilia per se nisi ad finem civitatis, hos est ad summum bonum, referantur. Huc ergo redeunt omnia quae hoc a philosopho discussa ac disputata sunt, nempe cuiuslibet boni excellentiam eatenus civili honore esse decorandum quatenus ad commune bonum civitatis aliquid pensi ac momenti adferat. At vero si ab hoc bono declinent, si aditum ad virtutem obserent et occludant, tum quidem diutius nec bona dicuntur, nec praemia civitatis (id est honores) promerentur. Sed hactenus ex textu Aristotelis, nunc vero pauca pro arbitrio de hac re dicemus. “Quid quaeris? An excellentia cuiusque boni honore aliquo civili sit decoranda?” Dic mihi, an de hac re dubitas? “Quidni tua pace dubitem? Ostende causam.” Dicam, quia bona fere omnia tolli, mala vero extolli in mundo video. “Sed audi: non de facto sed de iure hoc loco quaeritur. Argumentis ergo hanc causam doce.” Adesdum paucis, et docebo. Notum id est omne bonum sub triplici bonorum genere comprehendi, nam aut fortunam, aut ipsam naturam, aut animi virtutem sapit; fortunae bonum est, ut rerum copia; naturae, ut forma et pulchritudo; animi, ut iustitia et fortitudo. Hoc loco omne bonum intelligo, sed ita ut ad commune bonum civitatis tendat. Sic omni boni dignitas secundum magis et minus (ut aiunt) debetur. Nam divites suam laudem, nobiles suam stirpem, utrique suum praemium honoris habent. Imo hoc addo, bonum cuiusque artis, sit et illa quidem levis, habere suam gloriam. Hinc Apelles statuam insignis pictoris, hinc Polycletus sculptoris simulachrum meruit. Hoc quidem politicum est in civitate, ut ne sutor excellens mercede careat. Nam honos alit artes, et praemiis tanquam stimulis ad virtutis studium incitamur.
4. Probatur hoc ipsum quinque argumentis. Primum est a definitione iustitiae, secundum ab expositione contrarii, tertium ab inductione exempli, quartum a fine et bono civitatis, quintum a comparatione naturae ducitur. A definitione iustitiae, quia iustitia est habitus cuique tribuendi suum: at vis et splendor huius virtutis tollitur si in re quavis excellenti civitatis praemia denegentur. Ab expositione contrarii: nam quae ratio est, ut insigniter malis infligatur paena, et excellenter bonis nulla detur palma? Ab inductione exempli, quia Homeri suam laurum, sic Scipiones suam coronam, Caesares suum triumphum, omnes fere et singuli olim excellentes viri suum debitum honorem habuerunt. A fine et bono civitatis, quia hoc modo civitas beata et fortunata redditur. Nam Deus bone, quante contentio inter cives erit? Quanta emulatio? Quantum et quam ardens studium virtutis, si omne opus bonum et excellens magistratus voce, manuque civitatis honoretur? Et ex adverso, quam languidae fient Musae, quam frigida virtutis studia, quam rara hominum excellentium exempla, cum desit honor cuius umbram tam avide a natura sequimur? A comparatione naturae, quae rebus divinis loca meliora dedit, ut coelum angelis, capita humana animis: quod si haec fiant a natura, cur civitas haec ipsa non faceret imitata naturam? Sed hic duae cautiones adhibendae sunt, altera respectu magistratus qui tribuit, altera respectu eius qui honorem petit. Illa est ut solum bonum excellens idemque tendens ad bonum commune honore alat, haec ut nemo sui iudex se in arcem honoris temere intrudat. Nam, ut quo altius ascendit simia eo magis apparet turpitudo partium, ita quo sublimius assurgunt stulti, eo magis conspicitur contaminatio morum. Dignitas enim ostendit virum, et honorem qui vi aut fraude acquiritur timor et ignomina concomitantur.

DISTINCTIO QUAESTIONIS

5. OPPOSITIO Laus et honor soli debentur virtuti, ut in primo Ethicorum, ergo excellentes in aliis generibus bonorum haec iuste vendicare non possunt.
RESPONSIO Laus et honor soli debentur viruti per se, et aliis etiam propter virtutem: hinc est quod docuerit philosophus divitias, libertatem, solertiam ingenii, nobilitatem non vi sua demereri honorem, merentur tamen ut ad bonum commune civitatis tendunt.
OPPOSITIO Ridiculum est ut Pan fistulator, ut Gordius bubulcus gregis, aliique sordidissimae artis homunciones appetant honorem: ergo indigna res est ut excellentia cuiusque artis bonique remuneretur.
RESPONSIO Pan fistulator inter deos, et Gordius bubulcus inter reges fuit, et certe non est ridiculum ut Fabius a fabis in senatum veniat. Ars nulla sordida est quae in bonum tendit, et sane in omni arte bonum remunerari debet. Sunt tamen multi honoris gradus, et sortem in suo genere bubulcus habet.
OPPOSITIO Liberalis forma in Helena bonum excellens fuit, nemo tamen praeterquam Paris Helenam honore est dignatus.
RESPONSIO Forma in Helena bonum excellens fuit, sed ad bonum commune non tendens honorem non meruit.
OPPOSITIO Solum divites, nobiles, liberi et studiosi in textu honoribus digni ab Aristotele habentur: sed Sanniones, cauponarii, sutores et bubulci inter illos annumerandi non sunt: ergo honoribus digni non habentur. Praeterea propter res abiectas artesque viles quas tractant, Aristoteles antea cives esse negavit: sequitur ergo quod non sint participes honoris, qui solum civibus concedi debet.
RESPONSIO Primum respondeo hos sub illis ut minus dignos sub dignioribus comprehendi. Tum dico non hominem sed actionem hominis, non materiam artis sed excellens opus artificis a civitate spectari, nec non in suo genere et gradu remunerari. Postremo affirmo quod quamvis non sint actu cives, participes tamen fieri posse dignitatis, si prudenti ac iusto magistratui sic visum fuerit: si enim excellant in sua arte, si tendant ad bonum, utile aut honestum civitatis, in arbitrio est magistratus ut fiant cives, adeoque iustis honoribus perornentur.

DUBIUM CAPITIS
Utrum in ferendis legibus utilitas potius bonorum quam totius multitudinis spectari debeat?

6. Tantone amore legum tuarum ardebas (Lycurge) ut potius in perpetuo exilio viveres quam eas in patria tua violatas cernere? Factum hoc tuum profecto laudo, nam corruptio legis est confusio civitatis. Est enim lex norma et anima reipublicae qua regit bene et vivit beate. In ferendis ergo legibus quis potest dicere quam cauti, quam iusti, quam sapientes esse debeamus? Sed quid ago? Solum hoc loco quaeritur, an in ferendis legibus utilitas bonorum potius quam totius multitudinis spectari debeat. De hac re audiamus Aristotelem. Id rectum est, inquit, in legibus scribendis quod ad totius civitatis utilitatem, et ad rem omnium civium communem pertinet. Id rectum est quidem, nam legumlatores non uni, non paucis, sed toti civitati consulere ac providere debent. Hoc probo a natura legis, ab usu civitatis. A natura legis, quia quid aliud lex est quam lingua totius civitatis, quae eadem voce omnibus, non paucis, loquitur? Ab usu civitatis, quae tyrannos appellat eos qui in suis decretis aut sibi aut paucis consulunt. Quid enim hoc aliud est quam aliena invadere, bonaque publica ad privatorum usum turpissime avertere. At dices, legumlatores maxime contendere ut cives bonos et honestos efficiant, sequi ergo videtur quod in ferendis legibus potius bonorum utilitas quam multitudinis spectari debeat. Agnoscimus quidem hunc conatum, hoc studium in legumlatoribus requiri, ut contendant bonos omnes et singulos efficere; at prudentiae hoc est cum videant bonos homines esse leges sibi, in sanciendis legibus magis multitudini quam paucis studiosis providere. Sunt enim boni pars minima civitatis, at multitudo imaginem et formam totius habet.

DISTINCTIO

7. OPPOSITIO Docet in textu philosophus leges esse optimas quae ad statum civitatis coaptantur: sed est status civitatis in quo nec utilitati bonorum, nec utilitati multitudinis studetur: ergo frustra hanc controversiam intulit. Minor probatur, nam tyrannis est status civitatis qui nec bonis nec multitudini consulit.
RESPONSIO Respondeo de rectis, non de obliquis, reipublicae formis hic disputari. Praeterea dubitant nonnulli an in ipsa tyrannide utilitas multitudinis penitus negligatur. Hoc politicum non est, ut aiunt quidam, nam sub specie pulcherrimarum legum in usum populi civitatis bona latrocinantur tyranni.
OPPOSITIO In aristocratia, quae est bonorum imperium, leges potius in bonorum quam in populi usum sunt condendae: ergo in aliquo statu potius bonorum utilitati quam multitudinis consulendum erit.
RESPONSIO Optimates in democratia tyranni essent, si sibi magis quam populo consulerent. Fateor tamen leges in eo statu ad bonorum usum aliquando fieri, sed ita tamen factae ut magis ad publicum quam privatum utile referantur.
OPPOSITIO Bonum civitatis est vere bonum honestum: ergo in ferendis legibus potius bonis viris quam multitudini est consulendum. Ratio tenet, quia bona fortunae studiosis maxime debentur, ut in Ethicis docuit philosophus, nam bona fortunae sunt solum bona respectu virtutis.
RESPONSIO In consulendo multitudini magis quam bonis bonum honestum non contemnimus, imo id maximi facimus et aetimamus. Nam, ut aegris non sanis parantur medicinae, ita infirmae multitudini, non bonis, legum sanctarum destinantur tabulae, quippe boni (ut supra diximus) sunt leges sibi, at populus legis voce magis opus habet, ut aut ignorans melius instruatur, aut errans tutius in viam revocetur.

Caput viiij

Utrum ostracismus in bene instituta civitate sit approbandus? Hoc est, an liceat insigniter excellentes viros ad tempus in exilium mittere et relegare?

UAM absurde, quam inconsiderate nunc agis, Aristoteles! Modone excellentiam cuiusque boni dignam imperio, nunc dignam exilio putas? An iuste Hannibal est relegatus, qui animi fortitudine omnes Carthaginenses, an Aristides est pulsus patria, qui animi aequitate omnes Athenienses vicit? Quid? An ideo heroici et excellentes viri patria carerent, quia alios virtutibus antecellunt? Absurdum est, non audio. Impium est, non fero. Credo equidem, Aristoteles, te non hoc dicere, existimo enim potius quosdam interpretes in sententia tua exponenda turpiter errare. Nam si tu hoc diceres, nunquam profecto beatum virum dignum imperio, ut supra, nunquam regem inter cives deum inter homines iudicasses, ut hic aperte loqueris. Quare ne contagiosum virus in tabem ac perniciem rerumpublicarum Machiavellitae ex hoc loco suxisse videantur, audiamus primum syllogismum quem in fronte huius capitis ipse de hac re contexueris. Quicunque aut ut rex inter cives, aut ut deus inter homines vivit, is in exilium non est relegandus, sed vir heroice excellens alios aut ut rex inter cives, aut ut deus inter homines vivit, ergo vir heroice excellens alios in exilium non est relegandus. Maior aperta est, nam exulare et simul vivere cum civibus non cohaerent. Minor in textu constat, quia (ut inquit philosophus) vir excellenter bonus non est pars civitatis, neque ut civis legibus subiicitur. Non est pars, quia omnes partes bonitate vincit. Legibus non subiicitur, quia insigniter bonis (ut ait Plato) lex non est imposita, quippe illi sunt leges sibi. Si ergo non sit pars sed maior parte, ut rex inter cives, si legi non subiiciatur sed ipse lux legis, ut deus inter homines haberi debeat, concludo non esse pellendum a civitate quam regeret, non esse relegandum a patria in qua luceret. Hinc consentaneum putavit Aristoteles ut legumlatores egregie excellentes viros ab omni servitute legis exciperent, nam aliter legumlatoribus ut olim leo aliis animantibus respondere possunt. Leo (ut allegorice narrat Antisthenes) leporibus in concione postulantibus aequitatem, ego (inquit) vestis legibus obediam si mihi demantur ungues. Optimi viri sunt tanquam leones, id est reges inter cives, illorum virtutes sunt tanquam ungues, quarum excellentia hoc postulat ut legum servitute liberentur.
2. Sed animus Aristotelis in altera parte huius capitis totus est in ostracismo exilioque bonorum approbando. Audi unam distinctionem et accurate quid sibi velit tandem intelliges. Duplex est (ut supra diximus) reipublicae administratio, recta et non recta. In recta ostracismus non permittitur, in non recta approbatur. Quod in recta non permittitur, sic syllogismis probo. Quicunque ad conservandum bonum et finem civitatis tendit non est a civitate relegandus, sed heroice et insigniter bonus ad conservandum bonum finemque civitatis tendit, ergo heroice et insigniter bonus a civitate non est relegandus. Similiter, quicunque est lux, lex et norma virtutis a civitate non est arcendus, sed vir egregie bonus est lux, lex et norma virtutis, ergo vir ergregie bonus a civitate non est arcendus. Est lux, quia vitae exemplo splendet; est lex, quia alios dirigit; norma, quia actiones aliorum moderatur. Porro, quicunque dignus est imperio exilio vulnerari non debet: sed vir excellens virtute dignus est imperio: ergo vir excellens virtute exilio plecti non debet. Postremo, quicunque proxime accedit ad Deum is non est a civitate exterminandus, sed vir excellenter bonus proxime accedit ad Deum, ergo vir excellenter bonus a civitate non est exterminandus. Hic addi potest quod quicunque existit impense malus sit nece dignus, ergo quicunque existit insigniter bonus luce civitatis illustrandus.
3. Adversas nunc partes agam, et quae sunt apud philosophum pro ostracismo dicta paucis ostendam. Argumenta quatuor sunt, primum sic se habet. Quicunque fini ac bono civitatis infesti sunt ostracismum iure patiuntur, sed qui opibus, gratia, potentia maxime excellunt alios, bono ac fini civitatis infesti sunt, ergo qui opibus, gratia aut potentia maxime excellunt alios ostracismum iure patiuntur. Assumptio probatur, quia his bonis superfluentes aequalitatem ac proportionem (quae inter cives est alenda) violant et corrupunt, unde maxima contentio invidiaque populi nascitur. Sic hic tyrannidem, oligarchiam aut popularem furorem intelligas, politicum et quodammodo iustum in illis esse existimes, si ob hanc causam virtute praelucentes relegentur. Nam quid magis tyrannidem in istis impedit quam vis et splendor heroicae virtutis? Sed, Christe bone, quam late hoc malum serpit? Discede Athenis, iuste Aristides, is Timon crudelis in civitate regnet. Argumentum in textu sequitur, nempe quod Argonautae Herculem suum ducem olim reliqerint propterea quod excellentiorem seipsis illum esse putarint. Excellentia ergo ut aequalitati civium maxime infesta bonoque civitatis inimica severis legibus est coercenda. Tertio arguit philosophus ab exemplis Periandri, Thrasibuli, et aliorum tyrannorum. Historia sic est. Mittit Thrasibulus tyrannus legatum ad Periandrum ut eius consilium de administratione republicae caperet. Legato Periander respondet nihil, sed inter ambulandum eminentiores spicas baculo decussit, easdem segeti adaequavit. Hoc cum legatus Thrasibulo nunciasset, statim intellixit tyrannus eo consilium Periandri tendere, ut excellentiores cives e medio tolleret. Hoc inquit philosophus non solum tyrannis expedit, sed in oligarchiis et democratiis suum locum habet. Sic Athenienses Samios, Chios, Lesbios, sic reges Persarum, Medos, Babylonios, aliosque frequenter extenuarunt, quibus veluti pennas virtutis et honoris inviderunt. Quid? An solum Persae, an solum Turacae haec pariunt ova? Non certe. Nam iam in Christianas respublicas haec fraus irrepsit, scilicet ut qui maiores spiritus virtutis habent, ostracismi testa notati aut ad exilium aut ad crucem continuo designentur. Somniant enim Caesares se non esse salvos si Pompeianos secum Romae permanere sinant. At in exilio virtutis quae spes salutis, in effusione sanguinis qua salus civitatis inest?
4. Postrema ratio a similitudine ducitur. Nam quemadmodum pictor pedem sua tabula non feret, qui legitimam mensuram et proportionem corporis excedit, et ut navium opifex partem reliquis iusto maiorem esse non patitur, et denique ut magister chori illum cantare non sinit qui omnes reliquos sonorae vocis magnitudine vincit, ita in republica non est ferendus ille qui reliquos omnes bonorum suorum excellentia superat et excedit. Ostracismus ergo in civitate est approbandus, non solum ut radicitus extirpetur malum, sed ne in tumorem invidiamque populi excellens incidat et incurrat bonum. His demonstratis, tria in calce istius capitis consideranda se offerunt: primum, quod dicat Aristoteles consultius esse ab initio ita rempublicam instituere, ut tali remedio non omnino egeat. Alterum, quod in optimis formis reipublicae hoc non sit absolute iustum. Postremum, quid insigniter bonus ut rex perpetuus in civitate viveret. Primo arguitur Aristotles hoc genus exilii non approbasse, secundo in rectis reipublicae formis idipsum non posuisse, tertio monarchiam de qua iam proxime disputat meliorem esse caeteris insinuasse. Nam si unus optimus secundum Aristotelem ut rex perpetuus in civitate viveret, si quoque ut deus suae vitae exemplo ad virtutis studium cives alliceret, proculdubio secundum Aristotelem monarchia (in qua simpliciter optimus magistratus requiritur) reliquis omnibus civitatis formis praeponeretur.

DISTINCTIO QUAESTIONIS

5. Ostracismus est genus quoddam exilii ab Atheniensibus olim inventum et institutum, quo per decem integros annos ultra modum potentes viri a patriis sedibus pellebantur. Facta publica haec poena fuit, per testas quasdam in quibus exulum nomina insulpta erant. Causae istius paenae fuerunt insignis eminentia alicuius viri, metusque seditionis futurae si tantus nominis ac dignitatis splendor animos oculosque civium perstringeret.
OPPOSITIO In iusta administratione reipublicae ostracismus est admittendus, ergo male defenditur contrarium. Antecedens probatur, quia contingit saepe in iusta administratione civitatis aliquos opibus, gratia, potentia ita praevalere ut, si non coerceantur ocyus, metus seditionis sequatur, at lenius remedium excogitari non potest ad hoc malum quam ostracismus: ergo ostracismus in iusta administratione civitatis est admittendus.
RESPONSIO Si abundantia rerum, si favore populi, si potentia aliove modo ita intumescant in civitate aliqui ut metus seditionis inde sequatur, potius pecuniae quam animae, dignitatis quam civitatis iacturam sentiant, et sane metus aut suspicio satis iustae causae non sunt ut plectantur cives. Sed si illorum copia, favor, potentia ad interitum civitatis tendant, tum quovis iusto modo deprimi et coerceri debent. Alii huic argumento respondent excellentiam bonorum animi hoc solum intelligi, at illa a civitate bene instituta nullo modo exulare debet.
OPPOSITIO Aristotles in textu aperte defendit hanc quaestionem non solum ad depravatas sed etiam ad rectas respublicas pertinere: ergo in rectis formis civitatis licet ostracismum exercere. Antecedens probatur ex verbis philosophi, quae sunt ista: quaestio (de hac causa loquitur) a nobis posita universe ad omnes reipublicae administrandae formas, etiam rectas, pertinet.
RESPONSIO Aristoteles eo loco non intelligit heroice insigniterque bonos a recte institutis civitatibus arcendos esse, quippe illorum opera bonum commune et honestum conservatur, sed hoc intelligit, quod utile sit etiam rectis administrandi formis ut potentes, divites, gratiosi, si seditionis flammulas factionibus nutriant, ostracismo notati exterminentur.
OPPOSITIO Egregie bonus a bene instituta civitate exulare debet: ergo ostracismus in rectis reipublicae administrationibus admitteretur. Antecedens probatur, quia in aristocratia si unus aliquis virtute caeteros vincat, est expellendus: at aristocratia est recta forma administrandae civitatis: ergo in recta administrationis forma ostracismus poneretur. Maior patet, quia si unus aliquis longe excellat caeteros, tum tendit civitas ad monarchiam. Nam si sit talis requirit Aristoteles ut tanquam rex inter alios vivat. At tendere ad monarchiam est corrumpere aristocratiam, quod facinus in eo statu est morte nedum ostracismo dignum. Haec quoque dici possunt de democratia, quae quoque forma inter rectas respublicas annumeratur.
RESPONSIO Egregie bonus non corrumpit sed conservat bonum et finem aristocratiae, nam etsi radiis virtutis magis caeteris fortasse spendet, sponte tamen se semper iuste et decore gerit, quippe bonus non timore poenae sed virtutis amore se legibus submittit. Praeterea splendor et eminentia virtutis non est causa cur boni intumescant, sed potius ut ipsi imitatione similes et pares fiant. Ubi dixit Aristoteles quod tanquam rex inter alios viveret, intellexit (ut quidam exponunt) quoad consilium non quoad imperium, quoad candorem vitae non quoad honorem regni.

ARGUMENTA IN ALTERAM PARTEM QUAESTIONIS QUAE PROBANT IN NON RECTIS REIPUBLICAE FORMIS OSTRACISMUM IUSTE EXERCERI POSSE

6. OPPOSITIO Ostracismum et exilium pati pro excellentia virtutis est malum pro bono sustinere: sed malum pro bono sustinere est iniustum: ergo ostractismum et exilium pati pro excellentia virtutis est iniustum.
RESPONSIO Ut clementiam defendere apud Neronem turpis habetur causa, ita virtutem colere in prava civitate res digna habetur paena. Sed ut clementiam defendere est turpe non respectu materiae sed personae, ita virtutem colere dignum est poena non respectu boni quod fit, sed loci in quo malum non bonum colitur. Cum ergo istiusmodi administrationis salus in hoc maxime consistat, ut abigatur virtus, quodammodo iustum apparet si in tali forma ostracismus toleretur.
OPPOSITIO Immane est ut virtutis studium perniciem progignat: ergo nec in malis formis reipublicae magistratus bonorum exilium permittet.
RESPONSIO Gloria est non ignominia, vita bonorum non pernicies ut a malorum colluvie separentur. Nam etsi fortunae parvam iacturam ferant, virtutis tamen occasum illorum posteritas non videbit.
OPPOSITIO Defectio maximi boni nomen civis non meretur: ergo excellentia eiusdem paenam exulis non requirit. Ratio sequitur a loco topico, nam contrariorum contraria est ratio.
RESPONSIO Defectio maximi boni nomen et locum civis in pravis reipublicae administrationibus meretur, et excellentia quasi pestis quaedam ab illis expellitur. Nam quid malo infestius quam studium virtutis? Adhortatus est Seneca Neronem ad clementiam, sed periit; imo (quod magis est) dulcioribus modis adhortata est mater, sed a tyranno occisa et laniata fuit.

DUBIUM CAPITIS
An naturalis sit monarchia praestantis virtute viri?

7. Verba tua, Aristoteles, in fine huius capitis me vehementer movent, namque sic concludis: reliquum igitur est (quod videtur ita comparatum esse a natura) ut omnes huic (id est excellenti viro) pareant, idque libenter, et quidem ita ut tales viri (id est virtute praestantes) in civitatibus sint perpetui reges. Haec verba me movent (ut dixi), quoniam paulo antea multitudinis imperium paucorum studiosorum et unus potentiae multum praetuleras. Sed in hac re diutius non ludam. Scio equidem te de mediis offficiis illic, hic de summis dicere. Hoc unum tamen mihi velim expedias, cur dicas ita comparatum esse a natura ut uni excellenti viro libenter a civibus et sponte obtemperetur. Haec parum cohaerent certe, quippe natura necessitatem, voluntas libertatem habet. Vis tu hoc esse naturale, et tamen concludis esse volunterarium? Quae haec est contradictio? “Nulla. Nam imperii naturam, obsequii voluntatem causam effectricem censeo. Est enim in imperio quaedam necessitas, nam sic conservatur natura; est in obsequio humana libertas, nam civium sic retinetur concordia. Quod vero sit a natura rationes et argumenta, quae antea attulimus de monarchia, satis dilicude comprobarunt.” Quare ne sim molestior iam verbis studiosum lectorem ad illam partem expositionis refero, unam solum ratiunculam hic addam quam tum omisi, nempe quod sicut inferiores potentiae viresque animi naturaliter intellectui propter excellentiam eiusdem subiiciuntur, ita a natura comparatum est ut omnes cives uni si excellat virtute subsint et obsequantur. Ex his videat diligens ac studiosus lector et quo animo Aristoteles de monarchia fuerit, et quam apertam viam de illa disputandi latius iam patefecerit.

DISTINCTIO ANTEA TRADITA FUIT

8. OPPOSITIO Nulla virtus est a natura: ergo monarchia unius propter virtutem non est dicenda naturalis. Antecedens est philosophi 2. Ethicorum. Argumentum sequitur, quia alia ratione hoc loco non dicitur naturalis.
RESPONSIO Non propter virtutem, quae est habitus, sed propter sui conservationem, quae est naturalis actus, unius monarchia hoc loco a natura dicitur. Quare etsi virtus ipsa non sit naturalis, civitatis tamen conservatio secundum virtutem est naturalis. Hoc inde evenit, quia virtus magis conservat, vitium magis corrumpit naturam rerum.
OPPOSITIO Haec quaestio ante discussa est: ergo otiose hic iterum demonstratur.
RESPONSIO Illic generatim de omni monarchia, hic speciatim de excellentis viri imperio agitur. Illic quaeritur an monarchia sit optima status civitatis, hic vero an unius optimi viri imperium sit naturale.
OPPOSITIO Imperium talis viri (ut ais) est naturale: ergo obsequium quoque erit naturale. Ratio sequitur, quia imperium et obsequium sunt relata quae eodem modo afficiuntur.
RESPONSIO Non negamus utrumque esse si civitatis, at pernegamus si solius hominis respectum habeas. Naturale est imperium respectu civitatis, quia in eo sui conservationem et salutem habet, at in obsequio civium libertas non aliter quam in potentiis animi ab intellectu cernitur.

Caput x

Utrum species monarchiae recte assignentur?

ACTUS occasionem ex his (quae modo de excellenti virtute viri dixit) philosophus de monarchia seu unius imperio pluribus nunc agit, partemque ultimam huius libri in eo statu fusius explicando consumit. De monarchia primum agit secundum D. Thomam, quia illa constitutio civitatis est omnium optima et veluti mensura reliquarum perfectissima. Haec forma administrationis in quinque species hoc loco dividitur, nempe in Laconicam, barbaricam, aesymnetiam, heroica et pambasileam: quae omnes et singulae tam distincte et tam perspicue tractantur in textu ut longius verborum et expositionis filum aut pensum trahere esset taedio et molestia animos lectorum nimis defatigare. Si genus huius divisionis scire desideres, existimo analogi esse in significata, nam secundum prius et posterius (ut aiunt) nomen monarchiae his formis convenit. Hoc liquido constat in principio alterius capitis, ubi philosophus has omnes ad duo capita revocare contendit. Sed, ut ordine de singulis agamus, monarchia Laconica verbo definiri potest dictatura seu imperatoria potestas in bello iusta et necessaria. Laconia dicitur, quia Lacedaemonii illa, saeviente hoste, utebantur. In hoc regni genere non absolutam rerum omnium, sed circumscriptam ac definitam authoritatem reges habere debent. Hoc probat philosophus ab exemplo Agamemnonis, qui cum maledictis ab Achille incesseretur contumeliam illam ferebat patienter in concione populi, at postquam egressus est ad bellum hanc legem tulit:

Quem longe a pugna ad naves discedere cernam,
Non volucrum effugiet morsus rictusque voraces.
Mortis me penes arbitrium est et summa potestas.

Quid multis? Laconica monarchia est imperium militare cum summa potestate vitae ac necis. Hoc imperium est tam utile, tam necessarium in omni republica ut sine eo neque hostium fulmina debelli, neque intestinae seditionis semina funditus extirpari possint. Observandum hic est quod Aristoteles in textu doceat reges in hac forma non solum potestatem vitae ac necis, sed etiam rerum divinarum religiosam quasi curam sibi mandatam habuisse, quasi diceret bellici imperatores non omnia pro suo arbitrio agerent, iram et furorem (manes ipsius belli) semper ardere non permitterent, clamore hostis, effusione sanguinis semper non caperentur, hoc potius cogitarent: se Deo vindici omnium subiectos esse, ut illius metu perculsi armis ad salutem, non autem ad perniciem iuste et religiose uterentur. “Religionem ais requiri in milite? Rerumque divinarum curam in Marte? Insanis profecto et deliras multum. Confusio in bello, religio in pace vivat. Antiquum obtines.” Sed audi, bellum iustum esse debet, ergo religione non careret. Qui enim ad verum bonum civitatis tendit, si a perreni fonte bonorum omnium penitus declinet? Sancta olim apud ethnicos iura belli, firma et inviolata pacis fuerunt faedera. Sed (Deus bone) ubi religio Reguli, qui potius quam fidem hosti volaret, ad hostis dira tormenta se reciperet?
2. Secunda species monarchiae barbarica dicitur, herili imperio admodum similis et cognata. A tyrannide haec in tribus maxime differt, primum quia invitis non imponitur, secundo quia in ea secundum leges vivitur, tertio quia rex non ut tyrannus a suis defenditur. Primum probat philosophus exemplo Asianorum, sui servilioribus ingeniis nati herile imperium facilius quam Europaei ferunt, et certe multi ita sunt a natura ad duram servitutum constituti, ut quamvis severius aliquando tractentur, morem tamen suis dominis sine omni grunnitu mumureque gerant. Sic olim Persae, sic hodie Moscovitae sub suo rege vivunt, non inviti ei obtemperant, non inviti mores legesque patriae observant, non inviti personam sui regis satellitio defendunt. At in tyrannide contra haec omnia fiunt. A tyrannide ergo haec species regni natura differt. Tertia monarchiae species, Aesumnetia dicta, unius definitur imperium suffragio concessum et confirmatum. Distinguitur a barbarico quod illud iure haereditario traditur, hoc vero suffragio demandatur. Sic olim Mitylenaei insulares illi Pittacum, unum e septem sapientibus, contra exules suum regem elegerunt, quem postea (ut hic scribit Aristoteles) Alcaeus poeta et Antimenides furiosis carminibus irriserunt.
3. Quarta regalis imperii species est heroica, quae administratio heroum temporibus per successionem, ut ius haereditarium, floruit. Huius imperii primas causas opinione sua recenset philosophus, nempe magnificentiam in collocandis multis beneficiis, sapientiam in novis excogitandis scientiis, amicitiam in propulsandis hostibus, prudentiam in dispersis congregandis hominibus. Nam cum principio rerum excellentes et egregii viri optime de populo sint meriti aut artes inveniendo, aut ab iniuriis homines defendendo, aut barbaros et more belluarum vagantes in maenia et urbes congregando, factum est ut illis illorumque propagini regna in perpetuum concederentur. Hinc Saturnus, Iupiter, Hercules, Apollo, Bacchus, Minerva et Ceres inter deos deasque antiquitus numerati sunt, non ab aliam, ut opinor, causam quam quod inventis suis vestigia perennis memoriae posteritati relinquerint. Sed quid prophanas historias quaero? Legimus in sacris literis Nimrod alia via sibi procurasse imperium. Venator enim robustus fuit, populosque vi et armis sceptro subegit. Sequitur in textu descriptio earum rerum quae ad hunc statum heroici imperii pertinebant: primum requirebatur ut summam authoritatem in rebus bellicis obtinerent, secundo ut sacrificiorum quorundam curam susceperent, tertio ut quaedam sacra sacerdotibus permitterent, postremo ut iurati in rempublicam sancte et religiose officium observarunt.
4. Sed ut aliquid hinc fructus consequamur, pauca de his quatuor dicam. Primum sane optandum est ut rex heroico spiritu fortitudinis suam patriam defendat, ut invicto animo hostem invadat, ut interepida manu sceleratos ac seditiosos in civitate feriat. Si Hannibal ad portas pulset, opus est ut lacertis Scipio; si Catilina in urbe maneat, verbis disertis Cicero animose pugnet. Tum cives in hostem ferociter volant cum suum regem fortiter pugnantem vident; in pace prudentia, in bello regia fortitudo cernitur. Ut ergo reges in pace quietis palmam habent, ita in bello rerum maximarum curam sustinere debent. De sacrificiis quae hic requirit Aristoteles nihil dicam, nam impia et superstitiosa fuisse scio. Hoc unum tamen dico, si ethnici reges sacrificia suis daemonibus immolarunt, quanto sollenius, quanto sanctius Christiani reges in pace et bello divinum numen adorarent? Constantinus imperator in ipso bello defixa in Christum mente signum salutis vidit, at Iulianus Apostata fulmen a Iovis dextra demissum sensit. “Quid sibi velit Aritoteles de sacris, quia ad sacerdotes et non ad reges pertinent?” Profecto nescio, illud tamen scio in Oziae fronte lepram apparuisse, qui cum rex esset, ut sacerdos tamen incensum obtulit. Nadab et Abihu nova thuribula obtulerunt, sed dehiscente terra (horrendum est dictu) vivi ad inferos ceciderunt. Meminerint reges, meminerint (inquam) Caesares se non solum politicae civitatis, sed etiam caelestis regni, id est ecclesiae, curam commissam sibi habere, et ut illius ab Aristotele patres, ita huius a domino nutritii et nutrices dicuntur. Si conservent, si alant, officium praestant; si vero spolient et expilent, manum quam Balthasar vidit in pariete, equum quem Heliodorus sensit in aere ante oculos ponant, suasque manus et oculos a consecratis Deo penitus removeant. Nam vetus illud est, quae semel Dio consecrantur, in humanos usus converti non debent. Postremum quod hoc loco observandum ponitur est quod reges olim iurati in regnum fuerint. Sceptrum regale virgula iustitiae est, non signum inanis gloriae. Qui sceptrum capit regnum habet, qui regnum habet sphaeram grandem in dextra tenet. Ut vero iuste teneat, civitas a rege sacrum iuramentum postulat, hoc autem idcirco facit ut non tam potentia quam conscientia in civitate imperet. Attendant ergo Caesares, si in privato conscientia mali sit mille testes, quot furias in animo sentiet magistratus, si iuramentum quo obstringitur civitati omnino negligat et contemnat? Si bona civitatis, si iura, si leges violet? Privatorum facinora merentur crucem, ergo Caesarum flagitia merentur Gehennam. De quinta specie monarchiae, quae pambasilea dicitur, proximo capite agit philosphus; hanc autem per se tractat, et quia perspicua est, et quia aliae quaestiones ad eam spectant, quae huius capitis circuitu facile comprehendi non possunt.

DISTINCTIO QUAESTIONIS
Utrum species monarchiae recte assignentur?

5. OPPOSITIO Laconica et absoluta administrationis formae sunt verae species monarchiae, ut postea docet philosophus: ergo non est ista vera divisio.
RESPONSIO Non defendimus hanc divisionem esse generis in veras species, sed, ut antea diximus, analogi in sua significata, quae modum et rationem specierum habent.
OPPOSITIO Barbarica administratio tyrannis est: ergo monarchiae species dici non debet. Antecedens probatur, quia barbari reges suos cives ut servos tractant. Argumentum tenet, quia monarchia et tyrannis natura differunt.
RESPONSIO Per barbaricam administrationem hoc loco non immanitas et furor tyranni, sed authoritas regis severi intelligitur. Multi reges hodie severius cum suis agunt, idque politice et sapienter. Nam si gentes quas regunt propensae sunt ad barbariem licentiamque morum, ut apud Indos et Persas, multum proculdubio populus contumax et rebellis fiet, si nullum severitatis iugum et legem teneat.
OPPOSITIO Barbarica administratio et popularis illa quae Aesymnetia dicitur in nullo distinguuntur: ergo ut species monarchiae distinctae non recte assignantur. Antecedens probatur, quia reges in utroque genere earundum rerum curam habent, nempe bellicarum et divinarum, ut in textu patet.
RESPONSIO Haec duo genera pluribus differunt quam hoc argumentum docet. Nam barbarica administratio haereditaria, Aesymnetia vero voluntaria dicitur; illa quoque perpetua, haec solum ad tempus manet; illa res omnes in civitate, hoc solum res definitas (ut olim dictatura apud Romanos) tractat.
OPPOSITIO Causae monarchiae heroicae non recte enumerantur: ergo male de illa specie disputavit philosophus. Antecedens probatur, quia, ut Iustinus scribit, non sapientia, non favor populi, non amicitia, sed ambitio, vis, et furor magnorum hominum genuerunt imperia.
RESPONSIO Aristoteles enumerat iustas, non iniustas, causas imperii. Fatendum quidem est primos olim reges (ut ait Iustinus) suis propriis possessionibus non fuisse contentos. Hinc Ninus Assyriorum rex ambitiosus primum bellum gessit, primumque impressit nummum, quo Zoraastrem et Indos vulneravit, quo universum mundum turpiter corrupit. Verendum sane est ne vi et pecunia plura tententur quam iustioribus mediis comparentur imperia.

DUBIUM CAPITIS
An rex necis et vitae potentiam in suos cives habeat?

6. “Districtum gladium rex sua dextra tenet. At quorsum quaeso, si nullam mortis potentiam in suos cives habeat?” Quid? An rex inter cives ut truncus inter ranas vivit? An lictores, secures, gladios, cruces, tormenta habet ut multi seditiosi in civitate vivant? Certe ita non est, nam rex non inaniter suum gladium gerit, sed ita gerit ut non boni sed mali, non tamen omnes mali sed seditiosi bonoque communi civitatis infesti aciem istius gladii sentiant. Sunt enim cives mali qui alios laedunt, ut seditiosi, qui regis hoc gladio tollerentur. Vis haec ut probem? Sic paucis accipe. Partes putridae totius corporis abscindi debent: ergo flagitiosi cives. Argumentum probo, quia ut partes sunt respectu corporis, ita cives sunt respectu civitatis. Si ergo medico liceat partes corporis obtruncare, multo magis principi licebit perniciosos cives occidere. Praeterea id licitum est quod recta ratio et iustitia iubent: sed recta ratio et iustitia iubent ut mali e medio tollantur: ergo malos e medio tollere est licitum. Assumptio probatur, quia ratio et iustitia maxime iubent ut communi bono civitatis consulatur, quod fieri non potest si insigniter mali in civitate vivant. Postremo belluas licet occidere, ergo etiam et seditiosos cives. Ratio sequitur, quia ferocitas peccati omnem usum rationis tollit, hominesque belluis deteriores facit. Si ergo belluas occidere liceat ad usum hominis, facinorosos licebit condemnare ad salutem civitatis. Huc addi potest quod sacra philosophia hoc ipsum iubeat, nam aliter quorsum in sacris diceretur maleficos non patieris vivere, et iterum, obedite regi, nam frustra gladium non gerit? Exempla in hac re non desiderantur, nam ubique gentium in omni imperio districtus hic gladius vivit. At dices, quid haec ad Aristotelem? Multum sane. Nam in textu ait, rex vitae et necis potestatem habet. Haec ergo scripsi ut non solum hanc potestatem habere, sed iure eandem vendicare posse argumentis probem. “Quid? An solum reges hanc potestatem habent?” Respondeo vi sua et per se habere. “Cur ergo iudices aliique magistratus hoc ipsum agunt?” Respondeo, quia eandem authoritatem a regibus concessam habent. “Dic quaeso, non licet privatis aliquando suos hostes occidere?” Certe non licet. “Quid si videas proditorem insidiantem principi, non licet occidere?” Licet. “Qui haec cohaerent?” Recte: tum enim non ut privatus homo de hoste meo, sed ut magistratus de hoste civitatis supplicium sumo. “Expedi hoc unum.” Quid illud est? “Si quis seipsum caedat, est hoc iniustum?” Est certe. “Rationem redde.” Ratio in promptu est, quia sine ordine iustitiae civitatis membrum partemque tollet. “Placet mihi valde haec tua conclusio, nempe quod principes necis potestatem in malos habeant, quoque nec privatis ut suos hostes, nec desperatis ut seipsos occidant ullo modo licere putes.”

DISTINCTIO

7. OPPOSITIO Quicquid est causa mali est quoque ipsum malum: sed dare regibus potestatem necis est causa mali: ergo dare regibus potestatem necis est quoque ipsum malum. Maior tenet a loco topico; qualis causa talis effectus in bonis et malis. Minor probatur, quia regem crudelem et tyrannum reddit, ut levissimis de causis infensus suos cives feriat.

RESPONSIO

8. OPPOSITIO Quicquid repugnat divinae iustitiae approbari non debet ut bonum: sed talis potestas vitae ac necis repugnat divinae iustitiae: ergo talis potestas approbari non debet ut bonum. Maior patet, quia vera bona humana a prima veritate bonoque incommutabili fluunt, eoque tendunt et revertuntur. Minor probatur, quia primum bonum omnibus rebus esse et bene esse dedit, idque conservat (ut docent philosophi) et non deperdit.
RESPONSIO A prima veritate bonoque summo omnis humanae veritatis ac bonitatis perfectio fluit, eoque (ut ais) revertetur. Id quoque agnoscimus, primam causam rebus omnibus essentiam eiusdemque conservationem indulsisse. Non tamen sequitur quin homo ab hac veritate et bonitate declinans iuste ut Deo ac civitati infestus puniatur. Causa ergo istius mali non est in Deo qui dat esse et bene esse, sed est in homine qui esse suum in non esse, bonum in malum commutavit. Non est igitur contrarium sed potius consonum divinae iustitiae malos e medio tollere.
OPPOSITIO Quod per se malum est non licet: sed hominem interficere est per se malum: ergo non licet. Minor probatur, quia hominem interficere est optimum naturae opus et effectum corrumpere, quod per se malum esse videtur.
RESPONSIO Hominem occidere est per se malum, sed perniciosum hominem tollere est civitatis quidem bonum. Iudex non hominum sed vitium extirpare contendit, sed cum in multis hoc fieri non post sine nece corporis, sapienter praescriptum est ut potius pars una pereat quam ut totum praeceps in discrimen ruat.
OPPOSITIO Haec potestas est contra charitatem, ergo non est licita. Antecedens probatur, quia charitatis affectio ardens est et omnes diligit, cuius vox est, nolo mortem peccatoris sed potius ut convertatur et vivat. Si Christus peccatores mori noluerit, cur princeps, imago Christi, tot cives perderet?
xfRESPONSIO Ludis, nam etsi charitatis affecto se ad omnes diffundat, suaque vi non aliter quam ignis singulos in se contendat vertere, recte tamen cum hoc affectu severitas iustitiae constet et copulatur. Nam charitas illa quae permisit zizania usque ad messem crescere iussit messores suos eadem flammis tandem consumere. Quare etsi Christus mortem ad tempus differat expectans paenitentiam, si tamen non sequatur gravius morte praeparabit supplicium.

Caput xj

Utrum civitas melius ab optimo rege quam ab optima lege administretur?
An rex potius successione quam electione sit creandus?

UINQUE in hoc capite proponuntur, enumeratio eorum quae ante de formis reipublicae dicuntur, optima civitatis administratio, defectio legis, successio principis, eiusdem fidelis conservatio. Enumeratio in fronte huius capitis aperta est, nempe quod constet monarchiae esse quinque species, quarum prima heroica, altera barbarica, tertia tyrannis quaedam in electione multitudinis constituta, quarta Laconica, quae erat perennis quasi dictatura, postrema vere regia, quae quodammodo paterna et domestica appellari potest. Haec omnia genera ad duo reducit, nimium ad hoc ultimum in quo plena potestas imperatoris cernitur, et ad Laconicum, in quo an dux perpetuus sit utilis civitati quaeritur. Hanc enumerationem sequitur optima administratio, de qua movetur haec quaestio, an melius ab optimo rege quam ab optima lege gubernetur respublica. Primum arguit contra administrationem legis, quae solum universim de rebus loquitur. Secundo arguit contra administrationem regis, qui plerumque affectibus vincitur ac superatur, quare ut lex gubernare non debet, quia deficit in singulis, ita rex gubernare non debet, quia perturbationum faculis inflammatur. Tertium quod proponitur est defectio legis, in quo loco quaeritur an unius vel plurium authoritate legum defectiones melius resarciantur. Melius per plures quam per unum probat, et quia populus plus vident quam unus, et quia multitudo incorruptior quam unus manet. Quartum quod in hoc capite tractatur est successio regis, ubi movetur hoc dubium, utrum electione potius quam successione sit creandus princeps. Contra successionem imprimis disputat, docetque esse valde periculosum ut civitas a successione regum dependeat. Verba philosophae haec sunt, si nascantur filii patri dissimiles ac degeneres, perniciosum est eos regnare. Postremum quod hic agitur est regis per suos satellites utilis custodia, quae ideo instituta est ut contumaciter iustum imperium recusantes coerceantur, et heroicae personae regum habeantur in tuto.
2. Hactenus de expositione textus, nunc ad quaestiones fusius tractandas venio. Prima est an civitas melius ab optimo rege quam ab optime lege gubernetur. Video hic quosdam interpretes acerrime inter se digladiantes de hac causa, quorum alii tutius a bono principe, alii melius a bonis legibus rempublicam administrari putant. Sed somnia omitto, argumenta quaero, et sane ut uno quasi ictu scopum attingam, nullam comparationem inter mutum et loquentem magistratum, hoc est inter regem et legem, video. Quid enim lex aliud est quam mutus magistratus, quid rex aliud quam lex loquens et quasi civitatis anima? Et, ut norma nihil potest sine artifice, ita lex nihil potest sine rege, quippe prudentia regis moderatur legem. Sed hoc argumentis probo, quorum primum a defectu legis ad hunc modum ducitur. Lex solum universim loquitur, et saepe in rebus singulis, contingentibus et futuris deficit: ergo lex non est optima moderatrix civitatis. Quo dato, sequitur longe melius ab optime rege quam ob optima lege rempublicam administratri. Alterum argumentum est a simili, nam ut medicus non est ita iuratus in singula praecepta artis quin aliquando pro sua prudentia agat, ita moderator civitatis non est ita astrictus legibus quin saepe pro suo arbitrio in civitate regat, quippe, ut ars medica, ita lex politica solum universa praescripta tradit. Quare, ut medici multos perderent si solum sequerentur artem, ita reges rempublicam labefactarent si solum sequerentur legem. Concludo igitur, sicut melius est prudentem medicum quam artem consulere si sanitatem, ita melius est sapientem principem quam legem consulere si civitatem spectes. Tertia ratio naturam et officium utriusque docet. Nam lex est solum muta regula rationis, et princeps est lux et vita civitatis: ergo multo rectius a bono principe quam ab optima lege respublica gubernatur. Quartum argumentum sic se habet. Civitas recte administrari potest sine lege, at sine magistratu non potest: ergo melius a rege gubernatur. Quintum argumentum est respectu civis, qui magis regi quam legi servit. Quis enim scriptum timet? Quis sceptrum regis non veretur? Lex gladium non habet quo percutiat, at rex habet quo putrida civitatis membra partesque corruptas tollat. Est ergo melior civitatis in uno rege quam in multis legibus moderatio. Postremo lex a principe vim suam et authoritatem habet, non princeps a lege: ergo melius civitatem princeps quam lex gubernat. At dicis, Aristoteles in textu contra haec omnia arguit. Sed ea quae disputata sunt pro argumentis contra quaestionem adhibebo.
3. Nunc autem ad alteram quaestionem (quae est an rex potius successione quam electione adsciscatur) explicandam venio, et certe, ut paucis hanc rem attingam, principem successione constituendum esse plane res ipsa loquitur. Hoc autem probatur tribus modis, nempe ex parte regis, ex parte successoris, ex parte civitatis, quae tria in longe meliore conditione futura sunt, si filius patri in regno succedat, quam si electione alius creetur princeps. Ex parte regis sic probo, quia si rex norit filium sibi haeredem futurum, eo diligentius ipse (natura impellente) curat omnia, putatque (si filium in solio regiae maiestatis relinquat) idipsum ad se suumque nomen pertinere. His stimulis quasi commotus (videlicet naturae, gloriae, virtutis) sollicite admodum suum sceptrum tenet, regnum opibus honoribusque ornat, leges sanctissimas iustissimasque condit, mores populi ad obedientiam pacemque fingit, nullum non denique lapidem movet ut omnia in civitate (tanquam propria) suo filio tradat. Quod si aliter fieret, spes successionis tollerentur, negligentius oscitantiusque tractarentur omnia. Nam quis mortalium tam amice ignotis quam suis in possessione regni provideret? Ex parte successoris, quod melius sit hoc modo rempublicam administrari ratio sic suadet. Nam filius cum ab ipsis incunabulis regno sit destinatus, omni cura ac diligentia enutritur, ardenti studio parentum ad castitatem vitae, ad veram gloriam, ad prudentiam rerum instituitur. His modis instructus mortuo patre sceptrum religiose tenet, honore tanto oblato non intumescit, regnum ut ius suum legibus defendit. O quam optandum esset ut reges suos regulos sic hodie instituerent! Natura movet, providentia iubet, respublica postulat ut sic instituerent. Indulgentia nimia est nostrorum temporum, libertas nimia. Quanta, Deus bone, est mollicies in educatione procerum? Quanta licentia morum? Hinc fit quod accepto regno regum filii veluit novo et insperato honore intumescant, hinc fit quod ii non aliter quam qui inopinato ad tantum fastigium evehuntur leges violent, gazas civitatis expilent, cives oppressione vulnerent, rerumque omnium saepe periculosa naufragia faciant. Sed hic non de facto sed de iure disputo, nam si id fieret quod deberet fieri, haec certe nullo modo evenirent.
4. Postrema ratio est ex parte civitatis, in qua nulla maior est pestis quam seditio, quae inter nobiles propter magistratus evenit. At haec in iusta successione nulla est, quippe natura quasi digito successorem demonstrans omnem litem tollit, ambitionis fomites extinguit, tragicos histriones a theatro civitatis penitus expellit. At in electione cupiditas et libido dominandi regnant, perpetuas flammas seditionis movent, factiones alunt, civitatem in partes distrahunt, urunt conscientias civium, pervertunt leges, corrumpunt mores, hostibus se tradunt, civitatem produnt, vi, armis, insidiis devastant omnia. Ex omni ergo iam parte liquet melius esse ut patri in regno filius succedat quam ut alius eligatur princeps. Huc addi possunt exempla gentium, series et annales temporum, in quibus consuetudo perpetua maiorum successionem magis quam electionem probat. Nihil hic dicam de sacris literis in quibus successio approbatur, nam a Davide ad Christus successio mansit. Huc quidam ad successionem in regno quatuor cautiones postulant, nempe ut faemina, ut peregrinus, et deformis corporis, ut spurius non succedant: in duabus ex his cautionibus recte et sapienter, in aliis inepte et ignoranter agunt. Nam de successione faeminae quis dubitat, cum tot exempla maiorum, tot sacrae leges, tot historiae tam humanae quam divinae faeminarum successionem ut iustam et legitimam nobis approbarint? Romani tulerent legem ut faminae parentibus in iure haereditario non succederent, sed beatus Augustinus hanc legem in tertio De Civitate Dei ut iniustam et contra naturam reiicit, adfertque exemplum de filiabus Salphat quae iussu domini ut legitimae haeredes suis parentibus successerunt. Sed de hac causa satis in primo libro Politicorum diximus. Alteram quoque conditionem in qua requirunt ut corpore imperfectus non succedat, quis est tam imprudens qui admittat? Nam etsi optandum est ut reges in compositione corporis alios (ut Saul ille suos fratres) superent, si tamen non superent causa non est ut a possessione sceptri pellantur. Nam, ut sub sordida veste aliquando magna sapentia, ita sub illiberali specie corporis magna vis mentis et virtutis lucet. Lacedaemonii olim statuerunt ut claudus in regnum non admitteretur, at tandem hoc verum esse senserunt, quod melius sit regem quam regnum claudicare. Absolon omnes sua forma vicit, at Absolon mentem vitiosam habuit. Non ergo in fronte sed in mente formosae virtutes sedent. Alias duas cautelas libenter fero, nempe ut neque peregrinus neque spurius regibus succedant, nam in altero grande periculum, in altero magnum indecorum inest. Quid quaeso maiorem pestem in civitate gignit quam peregrini successio? Quid maiorem labem quam spuriorum administrato? Peregrinus enim ad natale solum animum intendit, spurius sibi magis plerumque quam regno consulit.

DISTINCTIO PRIMAE QUAESTIONIS
Utrum melius ab optimo rege quam ab optima lege respublica administretur?

5. OPPOSITIO Quicquid affectibus caret melius civitatem regit quam illud quod affectibus agitatur: sed lex caret affectibus: ergo lex melius civitatem regit. Maior constat, quia affectus cum sint motus animae appetentis sub specie boni, aciem rationis retundunt, iudiciumque rectum impediunt plurimum.
RESPONSIO Illa vacuitas affectus in lege regis providentia compensatur. Praeterea, licet affetus lenior in magistratum cadat, virtus efficacior tamen officii manet. Ut ergo gladius non ferit sine manu hominis, ita lex non loquitur sine voce magistratus. Quare si lex etsi incorruptior rege si affectum, est tamen in administratione ineptior si principatum spectes.
OPPOSITIO Regula iustitiae civitatem regeret ut est in 5. Ethicorum: sed lex est regula iustitiae: ergo lex civitatem regeret.
RESPONSIO Regitur civitas bifariam, aut primario, et sic a rege, aut minus primario et (ut aiunt) instrumentaliter, e sic a lege regitur. Est enim rex principium, est lex instrumentum civitatis.
OPPOSITIO Lex iustior est rege: ergo lex gubernet. Antecedens probatur, quia lex est nihil eliud quam vox aut norma iustitiae.
RESPONSIO Lex appellatur iusta ut urina sana. Vox quidem iustitiae est, sed non aliter quam echo per reflexum vocis quae a magistratu editur. Norma est quoque (ut ais) iustitiae, sed iusta non aliter quam iusta mensura dicitur.
OPPOSITIO Principes legum solum ministri et custodes ab Aristotele dicuntur: ergo in administratione civitatis principatum legibus videtur dedisse.
RESPONSIO Ratio non sequitur, quia reges ministri et custodes legum dicuntur, non quod subserviant, sed quod earum vires ad honorem civitatis utilitatemque civium accommodent et exequantur: ministri, quia voces legum exponunt; custodes, quia illas elingues elumbesque gladio defendunt.

DISTINCTIO SECUNDAE QUAESTIONIS
An rex potius successione quam electione sit inaugurandus?

6. OPPOSITIO Reges (ut antea docuit philosophus) absolute boni esse debent: sed haec perfectio virtutis certius per electionem quam per successionem acquiritur: ergo electio magis quam successio approbanda videtur. Minor probatur, quia (ut habet Aristoteles secundo libro Rhetorices) nobiles multi a parentibus suis degenerant, et in deteriores mores prolabuntur. At in tota multitudine instar monstri est, si unum studiosum et prudentem virum non invenias.

<RESPONSIO>

7. OPPOSITIO Quicquid fit secundum virtutem melius est eo quod fit secundum naturam: sed electio fit secundum virtutem, successio vero secundum naturam: ergo electio est successione melior. Maior probatur, quia virtus est perfectior natura, ut est in Ethicis. Minor constat, quia electio fit secundum prudentiam, quae est omnium virtutum nobilissima. At successio fit secundum naturam, quae est debilis et incerta.
RESPONSIO Quamvis natura aliquando sit imperfectior virtute, incertior tamen non est. Praeterea respondemus non solum naturam sed etiam virtutem, non sortem sed prudentiam in successione composita spectari, quippe ad hanc populi consensus optimorumque senatus requiritur.
OPPOSITIO Quicquid spem aditumque regni multitudini intercludit est et iniustum et periculosum: sed successio spem aditumque regni multitudini intercludit: ergo successio est iniusta et periculosa. Maior constat, quia multitudo (ut docet philosophus) quovis uno et melior et prudentior habetur.
RESPONSIO Hic non de illis quae fieri non possunt, sed de his quae possunt fieri disputamus. Fatemur totam multitudinem collectim sumptam quovis uno et meliorem et prudentiorem esse, at fieri non potest ut tota multitudo simul collecta regnet. Necesse ergo fuit inire illam rationem ut unus regeret. Hic autem unus rex est cuius successio non intercludit aditum imperii populo, cum fructum imperii solicite et laboriose communicat. Sic labor regis est, at honor civitatis.
OPPOSITIO Athenienses, Lacedaemonii, Carthaginenses, Romani, magna illa mundi lumina diu floruerunt: at isti omnes electione suorum consulum et regum utebantur: ergo electio videtur esse nobilior.
RESPONSIO Inductio ista non est satis firma cum generatim non concludat. Porro existimant historici electionem principum in hisce imperiis ipsorum ruinam peperisse.
OPPOSITIO Successio ab Aristotele in fine huius capitis reiici videtur: ergo male secundum Aristotelem defenditur. Antecedens in textu patet, ubi ait periciosum esse ut filii patri dissimiles regnum obtinerant. Hoc etiam addit, quod tam caecus sit amor parentum in suos filios ut aliquando ineptos successores post se relinquant.
RESPONSIO Obiectio haec est apud philosophum disputandi causa suscepta, cuius facilis est solutio si successionis distinctionem antea adductam spectes, in qua consensus civitatis et sapientum consilium ad regis administrationem requiruntur. Ita rex, si aliquando a bono aut vero defecerit, per suos a consilio viros prudentius revocetur.

DUBIUM CAPITIS
An sattelitium regibus sit necessarium?

8. Sacra est persona regis, et sui praesidium necessario postulat. Armati sunt multi ut invadant hostem, at satellitibus succincti septique sunt reges ut propellant iniuriam. Regnum certe quasi turris excelsa est in qua opes infinitae reclusae iacent. Ad hanc arcem expugnandam certatim ambitiosi et seditiosi veniunt, huius custodem omni arte, fraude, malitiaque tentant. Si igitur desit praesidium magna arcis ruina, maxima regum iactura sequitur. At reges oportet esse viros optimos quos nemo laederet, at regnum est esca quasi aurea quam sibi ambitiosus raperet. “Cives sufficiunt ad defendendum regem.” Verum est si praesentes semper propulsarent hostem. “Armati in bello non in pace viverent.” Armati in pace vivunt ne bellum aestuaret. “Metum civibus satellites incutiunt.” Verum est malis ne reges percutiant. “Natura abhorret ut vi et armis teneatur regnum.” Imo natura abhorret ut vi et armis tentetur imperium. “Animatos ad tyrannidem efficit custodia.” Imo protegit reges ne fiat iniuria. “Reges virtus non clypeus tegeret.” Recte urges, si comes virtutis et regni invidia non esset. “Age, satellitium regibus necessarium puto, at quantum hoc esse debet, et in quo ordine poni adhuc non video.” Facilis est istius dubitationis solutio, nam tantum esse debet quantum maiestas regis necessitasque civitatis postulat. Non enim hodie nostris principibus tales custodes satellitesque comparare decet qualis olym Mitylenaei suis aesymnetis, id est dictatoribus, qualesque Syracusani Dionysio suisque tyrannis concesserunt, scilicet ut quousque placet conservent, et quando velint reges opprimant: sed ad nostrum satellitium requiruntur fides ne perfidi, fortitudo ne ignavi, vigilia ne oscitantes, robur corporis ne fugaces et tergiversantes fiant.

DISTINCTIO

9. OPPOSITIO Occasio mali tollenda est in civitate: sed in satellitio est occasio mali: ergo est tollendum in civitate. Maior est Aristotelis in quinto Politicorum. Minor probatur, quia si rex affectibus aestuaret, periculum est ne sic armatus ad tyrannidem se verteret.
RESPONSIO Satellitium non est occasio mali sed depravatio mentis, ut ergo non est tollendus gladius quia Alexander furens transfixit Clitum, ita non est tollendum a regno praesidium, etsi malus princeps furiosum aliquando sequatur affectum.
OPPOSITIO Necessarium id est sine quo aliquid esse non potest: sed rex et regnum esse possunt sine satellitio: ergo satellitium non est necessarium. Minor constat in textu, ubi docet philosophus Dionysium a Syracusanis postulasse praesidium.
RESPONSIO Aliquid est necessarium vel absolute, ut causa sine qua res esse non potest, vel quodam respectu, ut affectio aliqua sine qua res bene esse non potest, et sic satellitium regibus necessarium dicitur quia tuto non vivunt sine subsidio.

Caput xij

Utrum quae non sunt decisa lege magistratus arbitrio relinquantur?

AEC ultima linea est quam noster Apelles in hoc libro ducit. Si circumflectas totam monarchiae veluti sphaeram et circumferentiam videas, in hac sphaera unum centrum, multae lineas, motus aequalis inest. Per unum centrum unum regem, per multas lineas rectas leges, per motum aequalem iustam administrandi formam, per ipsam spaheram totam civitatem hoc loco intelligo. Centrum unum sic rex, lineae rectae sic leges, motus aequalis sic administratio, sphaera rotunda sic civitas perfecta esse debet. Sed quid de hoc centro dicat philosophus videamus, ordine percurram textum. Primum institutum de quo rege loquitur ostendit, quare hic adhibenda est quaedam distinctio, quod nomen regis duobus modis accipiatur, vel absolute vel ex parte. Absolute rex ille dicitur, qui imperium et in cives et in leges tenet. Comparate, qui restrictam authoritatem habet, nominatim ut duces Dyrrachii et Opuntis, quae duae civitates plenam authoritatem suis regibus (ut hic Aristoteles docet) non concesserunt. Hac distinctione facta regem absolute non comparate sumptum intelligendum proponit, de quo primum quaerit, an in civitate ubi multi pares sunt aequum ac iustum haberi debeat ut unus simpliciter prae caeteris imperium teneat. Ultro citroque de hac re disputat, et primum arguit hoc ipsum iniustum esse. Nam, sicut fit de veste et cibo, ita fieri debet de honoribus civitatis: sed cibus et vestis aequalibus darentur aequales: ergo honores eodem modo pares paribus concederentur. Hinc alia dubitatio nascitur, scilicet an defectiones legum iudicio magistratuum sint reliquendae. Requirit philosophus in civitate et legem et magistratum, at si lex deficiat, magistratus iudicium et solertiam laudat. Magistratus dico, non hominis, nam homo inquit sine lege est veluti immanis et truculenta fera. Hinc refellitur illa similitudo artis quae in priore capite adducta est pro principatu hominis. Nam, ut certior est scientia medici quam opinio, et ut de fide medici dubitantes requirimus ut potius secundum scientiam quam ex arbitrio curet, ita gubernatores civitates legem non aliter quam medici artem sequerentur. Gubernatores ait, quia potius plures quam unum in defectibus et erratis curandis postulat. Ad confirmationem huius rei Homerum introducit, qui in persona Agamemnonis plurimorum consilium approbavit. Plurimum consilium dico, nam aliter defectiones legum in rebus singulis commode et sapienter resarciri non possunt. His iam hinc inde disputatis ad ultimum nunc tandem venit, idque concludit quod in votis est, nempe unum eximia virtute virum iure posse vendicare civitatis imperium, quod vero hoc ipsum antea negaverit, respectu non absolute hoc ipsum fecit.
2. Sed hactenus de textu, nunc ad propositam quaestionem ulterius discutiendam venio, quae est an illa quae non sunt decisa lege magistratus iudicio relinquantur? Magna vis legis est, at maior autoritas magistratus. In lege via est, at in magistratu vita. Sine lege civitas languescit, at sine magistratu perit. Est enim lex regula qua dirigitur, est magistratus anima qua conservatur. Si ergo lex aliquando erret, relinquitur magistratui ut erratum corrigat. Sed quid est defectio legis? Quae cura magistratus? Quae ratio cur magistratus tantam authoritatam vendicet? Defectio legis est lapsus humanae providentiae, quae in rebus singulis, contingentibus et futuris quodammodo caecutivit. Vetus est illud, aliquando bonus dormitat Homerus. Nemo mortalium omnia tempora, mores, casus, eventa potest prospicere, fieri certe non potest ut mens Solonis omnes rerum vicissitudines omnesque mutationes morum praevideat. Homo Deus non est cui omnia praesentia simul. Quod cum ita sit, connivendum est si ipse Argus dormiat, si sapientissimus inter mortales erret. Sit ergo providentiae error defectio legis, quae si contingat alio nullo modo aptius corrigi et emendari potest quam solo iudicio boni magistratus. Cura igitur magistratus in hoc consistit ut deficiente lege aequitatem sibi comitem asciscat, difficiles causes lege non decisas iuste et providenter discutiat, sententiam de re dubia non incertam et vacillantem ferat, eamque pro lege in similibus eventis posteritati relinquat.
3. Ratio cur magistratus tantam authoritatem sibi concedi postulat confirmationem propositae quaestionis in se comprehendit, quae quidem consistit in quatuor argumentis, quorum primum a descriptione, secundum a similitudine, tertium a maiore, postremum a divisione ducitur. A descriptione magistratus, qui est interpres et moderator legis, quod certe fieri non potest si legem aut errantem aut deficientem non explanet, non moderetur. Nam interpretis est sensum rei dextre exponere, moderatoris vero errata defectionesque corrigere et emendare. Si ergo in civitate causae difficiles casusque incerti et ancipites occurrant, quae non definiuntur legibus, non ad legem, quia non existit, sed ad magistratum, qui semper in puppi civitatis sedet, confugiendum erit, a quo ut ab Apollonis tripode sententiam aequitatis expectemus. A similitudine hoc ipsum probatur. Nam ut deficiente ratione, quae est lex naturae, ad Deum, ita rationis norma deficiente, quae est lex civitatis, ad ipsum magistratum confugimus, quippe, ut medici defectus corporis, ita magistratus defectus legis et civitatis supplent et sanant. A maiore hoc modo. Si sit in potestate magistratus leges condere, multo magis penes magistratum erit legis defectum corrigere et moderari: sed est in potestate magistratus leges condere: ergo multo magis penes magistratum erit defectus legum corrigere et moderari. Propositio constat a maiore ad minus. Assumptio probatur, quia leges nihil aliud sunt quam decreta magistratus civitatis calculis approbata. Postrema ratio a divisione suscepta sic se habet, quod defectus legis relinquendi sunt vel populo vel magistratui: at populo relinqui non debent: ergo magistratui sunt relinquendi. Maior patet, quia inter populum et magistratum non est medium. Minor probatur, quia populum convocare aut in senatum cogere ad omnem defectum legis sarciendum res quidem non tam absurda quam difficilis videtur esse. Absurda, quia quid stultius est, quid inconsideratius quam in sexcentis casibus quos leges non definiunt multitudem consulere? Difficilis, nam quid laboriosius est quam de singulis erratis legum, quae quotidie et ubique emergunt, populum ad novum concilium congregare? Sapienter ergo Aristoteles hoc loco concludit omnia et singula quae non sunt decisa lege iudicio magistratus esse referenda. Nam ut cum morbus corporis nos vulnerat ad solum medicum, ita cum defectus legis nos movet ad solum magistratum confugere oportet. Ut enim in medicio est scientia et spes salutis, ita in magistratu est experientia et salus civitatis. Discant hinc principes quanta sit moles regni, discant se leges tanquam claves suis manibus tenere: si recte aperiunt civitatis portas pax et iustitia, sin male lis et discordia regnant. Traduntur claves illorum manibus in signum potentiae, caveant ne timor, traduntur leges in signum iustitiae, caveant ne furor regat. Si claves desint non vi sed arte sunt reserandae fores, si leges desint non vi sed arte sunt componendae lites. Vis diros tyrannos, ars veros magistratus decet. O magni Caesares, grande est onus imperii quod humeris sustinetis, gloriola haec vestra brevis est sed plena periculo, discite ergo prudentiam, discite iustitiam moniti: prudentiam ut illa praediti leges condere, iustitiam ut illa ornati legum defectus tollere possitis. Sit vita vestra lux civitatis, et honor regni splendor virtutis. Gloria nulla est ut vivat Caesar, at gloria magna est si Caesar iuste vivat. Concludam verbo:

Omnia Caesar erat, sed gloria Caesaris esse
Desiit, et tumulus vix erat octopedum.

DISTINCTIO QUAESTIONIS

4. OPPOSITIO Ante positum est ab Aristotle iudicium rerum ad populum pertinere: ergo male hoc loco defenditur contrrium.
RESPONSIO Contrarium hic non defenditur, nam iudicium sic pertinet ad populum ut cives iudices et magistratus fiant, non tamen ut in privatis causis publicas sententias ferant. Si ergo contingat aliquos ex multitudine ad dignitates civitatis promoveri, hii quidem actu possunt causas discernere nec non legum defectiones et errata corrigere.
OPPOSITIO Aristotles in praecedenti capite ait nihil faciendum esse regi sua voluntate, et in hoc capite haec habet verba, qui hominem iubet imperare addit et feram, quasi diceret lex ut recta norma, homo ut truculenta et crudelis fera imperat. Ex his concludo defectus legum non esse homini reliquendos.
RESPONSIO Non solum ait philosophus in praecedenti capite nihil agendum esse regi pro sua voluntate, sed hoc etiam addit, pro sua libidine, quasi diceret non affectio sed ratio in magistratu regeret. Idipsum ad alterum locum respondeo, quod per feram affectum non magistratum intelligat.
OPPOSITIO Defectio legis per magistratum non corrigitur sine ratione, ergo non sine lege. Argumentum probatur, quia ratio est lex naturae, ut est in quinto Ethicorum, et lex naturae ratio, ut in primo De Legibus.
RESPONSIO Fallax est argumentum, nam mutatur sensus, quippe philosophus legem civilem non naturalem intelligit.
OPPOSITIO Periculosum est novas leges constituere: sed quae non sunt legibus decisa pro arbitrio magistratus definere est novas leges constituere: ergo periculosum est quae non sunt legibus decisa magistratus iudicio definire. Maior est Aristotelis in quarto Politicorum. Minor probatur, quia decretum magistratus habetur pro lege.
RESPONSIO Primum respondeo periculosum non esse novas leges constituere si legum defectu desiderantur novae. Hoc quoque affirmo, defectus legum resarcire non esse novas leges constituere. Nam, ut medicus qui morbum corporis tollit novam sanitatem non introducit, ita magistratus qui legis defectum tollit novas leges non constituit. Quod vero dicis decretum magistratus haberi pro lege, respondeo id verum esse si populi consensu approbetur.
OPPOSITIO Aliquando contingit defectum legis esse in rebus quae statum totius reipublicae spectant: sed in tali defectu omnia magistratus iudicio relinquere est valde periculosum: ergo omnia quae non sunt decisa lege non sunt magistratus iudicio reliquenda.
RESPONSIO Argumentum hoc est a secundum quid (ut aiunt) ad simpliciter, quippe non sequitur hoc tollendum esse omnino iudicium quia in tali defectu est periculosum. Praeterea respondeo in tali quoque defectu magistratus authoritatem maxime valere, nam etsi populus praebeat consensum, magistratus tamen rem totam definit suaque sententia absolvit consilium.

LAUS DEO

Perge ad librum quartum