Tessera caerulea — commentariolum. Numeri cum lineis subscriptis — notae textuales in quinque comoediae lineas. Tessera viridis — translatio.
DOROTHEA, VINCE, NELL, RICHARDUS
Synopsis (Anglice)
DOR. Salve patria,
natalis urbs Burdigala salveto. 2640
Nunc,
Dorothea, demum annos post Londini exactos quindecim
Theodorum
virum Antoniumque filium coram licebit visere.
Hos postquam
bello fuisse captos inaudiveram
Nullum
exinde mihi laetum affulsit tempus; aeterum haec dies
Una omnes
mihi eximet aegritudines. At me moror nimis: 2645
Quadriga
enim ad portum mittenda est mihi, nurum huc
Quae advehat
Catharinam; cumque ea Antoninus manet etiam
In
diversorio portui propinquo. Namque e mari lassa est
Adeo ut vix
aut ne vix possit re pedibus. Iam illos accersi fecero huc.
VIN. Good Madame, speake our language. Here’s
Nell and I, and a 2650
great many more understand not a word what you say. What shall we doe
in this country?
DOR. Why,
Vince, understand you nothing yet?
VIN. Scarce
a word, yet I was in France once before.
DOR. Nor
you neither, Nell? 2655
NELL No
truly. I would I were at home at London. They speake
finely there forsooth.
DOR. Yes,
you understand a few words, I taught you something. What is caput?
NELL A
head forsooth.
DOR. Well
sayd, Nell. What is manus? 2660
NELL A
hand forsooth.
DOR. What
is brachium, Nell? Nell, say.
VIN. Nell,
’tis a horse toole
NELLWhat
is it?
VIN. A horse toole, say. 2665
NELL. Shall
I forsooth?
DOR. Say
then what is brachium?
NELL A
horse toole forsooth.
DOR. Fie
on thee.
VIN. Ha, he. 2670
NELL Indeed
forsooth,Vince told me so.
DOR. Vince
is an unhappy boy. Well, yee shall both learne.
VIN. I,
but it will be such a while first.
DOR. Why,
boy?
VIN. They
say that women teach this language best, and it will be 2675
this sixe yeares, ere I shall get mee a mistresse.
DOR. I
will be thy mistresse my selfe.
VIN. I,
but old women never pronounce well. But I pray you, madame,
let mee alone with my mother’s tongue. I love my naturall speech, I am
a gentleman. 2680
DOR. This
is a fine tongue for a gentleman.
VIN. I
know a tongue worth two of it.
DOR. What’s
that?
VIN. Marry,
a neate’s tongue with venison sauce.
DOR. Thou
art a very wagge, Vince. Well I’le goe find out thy 2685
maister Theodorus house, they say it is neere the pallace and that is
here.
I’le knock and see. Ticke, tocke. Num hae Theodori aedes?
RICH. Imo
sunt.
DOR. Intusne?
RICH.
Maxime. Quid vis? 2690
DOR. Eum
cupio alloqui.
RICH.
Introeas si placet.
DOR. Little
ones
NELL Forsooth.
DOR. This
is your maister Theodorus house, come with me. 2695
NELL I
forsooth.
Synopsis (Anglice)
VIN. Stay, Nell, stay.
NELL I
cannot. O Lord you are such another truble, I thinke.
VIN. O
Lord, you are such another trull, I thinke.
NELL I
tell you I must waite of my lady. 2700
VIN. I
tell you, you must waite of me.
NELL I
will sir.
VIN. How
now, maid? Where is your courtesie? Downe — downe -
downe — descend — lower yet — lower yet — sweepe mee the ground with
your breech and swimme away. 2705
NELL Now
I’le goe.
VIN. Nell,
Nell, didst thou ever see the man in the moone?
NELL No,
faith, pri’thee let me see it.
VIN. Looke
heere. [Chops her under the chin.]
NELL Beshrew
your heart bloud, you had almost made me bite 2710
my tongue in two.
VIN. What
skil’t for eares and tongues in this country? We are
both deafe and dumbe here.
NELL It’s
a strange country. All the little barnes can speake
French here, and yet we cannot. 2715
VIN. So
doe the pigs too.
NELL What
?
VIN. Ouy,
ouy, ouy.
NELL Here’s
one thing I shall never endure.
VIN. What,
I prithee? 2720
NELL They
say we maides must drinke nothing but water.
VIN. That’s
true, but ’tis no matter, you’le make water though you
drinke nothing but wine.
NELL Fie,
Vince, how you talke!
VIN. As
though you doe not! What a simpering’s heere! 2725
NELL Vince,
Vince, they weare fine cloathes here.
VIN. I,
but terrible foule shirts. But, Nell, you must be very bold.
NELL Why,
are their women so?
VIN. Yes,
all with their blind byards.
NELL You are alwaies flouting. 2730
VIN. You
must learne to mocke too, frumpe your owne father here
upon occasion.
NELL I
have a pretty wit for a frumpe, though I say it. But, good
Vince, if you love me, take heed of one thing.
VIN. What’s
that? 2735
NELL Of
eating grapes, for feare you take a surfet.
VIN. I
love them not, quoth the foxe. I would I could come by them.
NELL Faith,
you’l bee sicke then.
VIN. I
sicke? What hearte of oake, body of brasse? I am not such
a puler as Mistris Catharine to bee sea sicke, and have a coache sent
for 2740
me; well fare old bell mettal.
NELL List,
I thinke I am called. Nay fie, master Vince, you spoyle my
ruffe: faith, I’le give you no more sweete meates when I goe to the
closset.
VIN. Peace,
Nell, I’le carry you in by the arme after the French
fashion. O my madamoselle. 2745
NELL O
my monseiur.
VIN. Goe,
yonder comes a mad man. [Exeunt.]
Synopsis (Anglice)
IGN. Diabolus volet viam cum omnibus his fratribus et
fraterculis
etiam. Si haberem focum, puto focarem hoc monasterium in mente qua
nunc sum. Sed est felonia, puto non focarem. At ite mecum, vos magni 2750
nebulones, ab hoc monasterio ad
Westmonasterium, si audetis pro ambis
auribus. Si capio vos ibi-
DUL. Quid
iam? Num est in uno fumo adhuc? Magister, ego liberavi
Pecus, vide.
PEC. Spero
trounsabis Torcol pro hoc. 2755
IGN.
Trounsabis? Ego fui trounsatus hodie, ut puto nunquam homo
fuit in mundo trounsatus. Pro hoc solo nunquam endurabo faciem fratris
neque clerici dum vivo.
DUL. Ubi
erant dagariae tum se defendendo?
IGN.
Dagarias meas ceperunt et asportarunt contra pacem regis, 2760
coronam et dignitatem eius; reliquerunt tres scaberdas et spoliarunt
meam
ruffam, et obligationem hic.
DUL.
Profecto est cancellata.
IGN.
Volebant etiam facere mille res: voluit unus me plorare, et in
despectu mei nasi faciebat me plorare; et alius mummabat nescio quid,
et 2765
ego repetebam mummans nescio quid; et quicquid dicebam erat diabolus
cum illis.
DUL. Quomodo
dicis per illud nunc? In bona veritate hic erat
terribilissimus dies.
IGN. Dies?
Festum omnium sanctorum praeteriit, puto hodie esse festum 2770
omnium diabolorum.
DUL. Tu
convenies cum illis uno die.
IGN. Habebo
illos in praemunire.
DUL. Fac, et
mendica hanc friaram a rege.
IGN. Nisi
quidam Angli, inter quos feci agreamentum, venissent 2775
in monasterium tunc per casum, qui me noverint universi et certificabant
quod non eram indiabolatus, per meam fidem puto murdurassent me.
DUL. Quomodo
dicis per illud nunc?
IGN. Ita
super eorum verba sinebant me ire ad largum.
PEC. Hic est casus meus, haec est villa villanissima. 2780
IGN.
Burdeaux, Burdeaux, in diaboli nomine, ego abibo cras, et si
gigno Burdeaux semel super dorsum meum, si iterum returno ad Burdeaux,
dabo illis veniam geldare me. Ibo nunc ad Torcol nebulonem, et nisi ille
mihi det coronas meas et bonam satisfactionem, capiam illum in
manum. 2785
PEC. Habes
illum super clunem nunc pro falso imprisonamento.
IGN. Eamus
tres fortes, nous sommes trois.
DUL. Ne
time, magister, ibimus cum una vindicta; eamus, nam
video unum. [Exeunt.]
Synopsis (Anglice)
TRI. Antonium modo conveni herum meum, qui mulsa
loquens 2790
blandis ita me demulsit dictis, ne possum non ignoscere. At quid
video? Herum Theodorum amplexantem foeminam? Ha he, etiam senex
amat? Hercle gaudeo.
THE. Vix
tandem osculando amplexandoque pausam dare queo,
tantis sum in gaudiis. 2795
DOR. Non
minor voluptas mihi est quam tibi, mi Theodore.
TRI. Mi
Theodore, mi animula. Ha he.
THE. Tuo ex
adventu videor, Dorothea, reviviscere.
TRI.
Dorothea? Tuo adventu perii.
DOR. Quo
magis gaudeas, essedum quaeso iam ad portum mittas nostram 2800
huc quod advehat Catharinam quacum una Antoninus est.
THE. Modo in
urbem exiit Antoninus, sed iam nunc intus Catharina est.
DOR. Quin
illos iam reliqui apud portum, postilla ad te nunc venio
primulum.
TRI. Abi,
Trico, suspende te. 2805
THE. Huc
evocavero illam, uti videas.
DOR. Fieri
non potest.
TRI. Malum!
Quid non illa cervices fregit antea in itinere?
DOR. Ne
vivam nisi e mari aegre est adeo ut vix pedem moveat.
THE. Hola,
iubete huc ad me accedat Catharina. 2810
TRI. Bene te
intricasti; tu es ille vafer et versutus Trico; nunc quid
agis? Quid si huc? Nihil est. Si illuc, tantundem, nulla spes est
prorsus.
THE. Hola,
Catharina, huc ad me ocyus.
TRI. Hei
mihi! Sed quod futurum est, Trico, futurum est?
THE. Huc ad
me Trico etiam, si sit intus. 2815
TRI. Trico
etiam? At Trico non est intus. Hic me abscondam prope.
ROSABELLA, THEODORUS, DOROTHEA
Synopsis (Anglice)
ROS. What’s your pleasure, sir?
THE.
Dorothea, eccam Catharinam tibi.
DOR. Ubinam
Catharina?
THE. Illam
astare vides, et tamen rogitas? 2820
DOR.
Falleris, haec Catharina non est.
ROS. Vae
miserae mihi, quo me vertam?
THE. Quo te
avertisti? Quid nunc ais?
ROS. Are
you not my mother in law?
DOR. Good
Lord, who are you trowe? 2825
THE. Specta
bene obsecro.
DOR. Quid
vis spectem, mi vir? Hanc ego nec novi nec vidi uspiam.
ROS. O si
nunc essem mortua! “Mori faelicius est antequam mortem
invocet.”
DOR. Mihi
crede, Catharina non est. 2830
THE. Quaenam igitur es tu? Quid non loqueris?
ROS. If
she will not be my mother in law, alasse sir, I cannot helpe it.
DOR. Thou
art a good one, I warrant thee.
THE. Quaenam
es? Iam enim specimen spectitur! Quid non respondes
mihi?2835
ROS. Good
sir, I know not what to answer.
THE. Etiam
taces? Num dignus videor quem sic ludos facias,
impudens prostibulum?
ROS. Whatsoever
I am, sir, I am not dishonest: the respect I beare unto
you makes me forbeare to answer these false and foule tearmes. 2840
DOR. I
pray you doe not dissemble, then I will speake for thee.
THE. Measne
aedes ergo fervere flagitiis meque impleri adeo
infamiae et dedecoris patiar? Nunquam inultum feres.
ROS.
Ahime! I was borne in an unfortunate houre.
DOR. Confesse,
I prithee doe. 2845
THE. Cum
nullus subest color, ad lachrymas recurrit; at te fictae
non iuvabunt lachrymae. Quid non distringo et expio hoc scelus?
Non vis fateri? Non vis fateri quae sis impudica?
ROS. Da
veniam quaeso, et fatebor omnia. Infaelix ego sum
Rosabella, at pudica tamen. 2850
THE. O iam nostras es, iam vera redit facies.
DOR. Quis te
huc adduxit? Age, vera loquitor.
ROS.
Antonius.
DOR. Illum
esse doleo istiusmodi.
THE. Hoc
illud est: a navi rediit is ac Antoninum simulavit sese, 2855
malaeque appinxit naevum; nonne?
ROS.
Scilicet.
THE. O
tempora! Foris filii tam secure irrideant patres! Verum tu illum
in fraudem pellixisti, pellex!
ROS. Pellex
ego non sum; ignosce quaeso, uxor sum Antonii. 2860
THE. Tu
uxor? Uxor tu? Cave quid dixeris, illecebra, ne ego
linguam illam praecidam tibi.
ROS. “Quod
factum est infectum fieri nequit.” Pro comitate itaque
obtestor ut prudentia tua “feras, non culpes quod mutari non potest.”
THE. At
mutabo tamen, vel invitis fatis; connubii et vitae simul tuae 2865
divortium fecero.
ROS. “Bona
mors est quae extinguit vitae mala.”
THE. O
Dorothea filium nos paene perdidimus Antonium.
DOR. Nullum
video in vita sincerum esse gaudium.
THE. Non
censes exemplum in eam edi oportere? 2870
DOR. Censeo,
sed clementer.
THE.
Clementer? Utpote quae nobis corrumpit filium, cui ditem
uxorem ego et nobilem dare iam decreveram.
DOR. “Cuivis
dolori remedium est patientia.”
THE.
Ignoscas mea mihi, Dorothea, si minime te nunc quo decet 2875
obsequio prosequar, animus enim mihi valde perturbatus est. Fessam
te de itinere esse scio, introeas itaque et te recrees paululum. Banacar
etiam Maurum huc ad me meis evocato verbos.
DOR. Faciam
ut vis, sed tu ne saevi nimis. [Exit.]
THE. O me
miserum! Nimirum die hoc uno plus vixi quam 2880
vivendum fuit. Sed causam hanc doloris eximam ipse mihi. Die hoc uno
non vivet illa amplius.
ROS. Quid
meditetur scio, sed me lubens paro.
TRICO, BANACAR, THEODORUS, ROSABELLA
Synopsis (Anglice)
TRI. Prodi, Trico, e latebris quasi umbra ex Orci
faucibus, et specta
quid rerum in terris hic Theodorus agat. 2885
BAN. Ecquid
me vis, here?
THE. Quem
potius, mi Banacar? Quippe te novi fidelem servum mihi.
BAN. Itidem
te sensi benignum herum mihi.
THE. At si
sensisti meam benignitatem antehac, senties eam nunc
magis magisque, Banacar, si id quod rogo haud aversere mihi. 2890
BAN. Vel
iube me interfici, haud subterfugiam, here.
THE. Te
interfici? Ne dii sinant! Verum aliam te mihi velim
interficere.
TRI. Certe
me innuit.
THE. En
tibi, quae meas incestavit aedes, magnum flagitium fecit, quod 2895
tolli non potest nisi illa tollitur simul. Tua itaque manu, tincta
colore
noctis, noctis facinus hoc tolli et mori decet.
TRI. Volabo,
et haec renunciam ad Antonium, quo illam ac me si
possit servet miseros. [Exit Tricio.]
THE. Quid
te, Banacar, retrahis? Quid non respondes mihi? 2900
BAN.
Quemquamne ut interimam ego, Christianus tuo factus
beneficio? Aliter hic dedici, here. Quamobrem ab inceptis desistas
quaeso; “consilio melius vincas quam iracundia.”
THE. Quid
paves? Rem salvam ipse praestabo tibi. Age ergo, mi
Banacar, quo letho censes potissimum. Quid si in mare praecipitem 2905
des, vel alicubi includas ubi pereat fame?
ROS. At si
necesse sit mori, quaeso sinito me mori semel. Nam qui
lenta perit morte, moritur saepius.
THE. Qua
morte pereas nihili pendo, dum pereas modo.
ROS. En
insons asto victima. Lubens permoriar, nam sine Antonio 2910
non est quod velim vivere. Quin tantus me invadit dolor, nec me
vitalem futuram spero diu.
THE. Frustra
es si speras. Quid non exequeris imperium meum,
Banacar?
ROS. Age, Banacar, novi te satis ego Fessae, tu olim
eras servus 2915
patris mei, qui te liberum fecit moriens. Age, Banacar, ergo,
clementer me occidito.
BAN. Hei
mihi! Rosabella haec est.
ROS. Ipsa
sum, ut vides, misera Rosabella.
BAN. Filia
haec est Alfonsi heri mei olim optimi, cui Fessae dum 2920
vixit servitutem servii. Ne facias hoc, here, quaeso, quod inceptas
facinus.
THE. Num ex
composito, scelus, agis? Vel tu illam vel ego te —
BAN. Me, si
placet, iugula, non illam go. Illamne ego, quae hera
olim mea tam mitis indolis? Illamne ego, cuius me fecit liberum
benignus pater? 2925
THE. Quid
narras fabulas? Vin’ ergo ipse ad mortem rapiam hanc?
Ne me specta, faciendum enim est.
ROS. Non
opus est, ita iam enim nimio dolore cor meum findi
sentio. Vale, Antoni; aeternum vale, Antone. [She swounds.]
THE. At non
sic iuvabit simulare tamen. 2930
BAN. Oime!
Mortua est.
THE. Fingit,
scelus, fingit, et tu fingis; at ego personam ut deponat
faciam.
ANTONIUS, THEODORUS, BANACAR, ROSABELLA
Synopsis (Anglice)
ANT. Occidi! Sero nimis veni. Iam interempta est, iam
iacet mortua.
O meam nunc tibi ut possim impertire animam! O te, o me infaelicem, 2935
cuius tu hac causa sustinuisti insons! Quid non isthoc in me potius
expetit? Nihil tu commerita, nihil poteras.
THE. Quidnam
vult ille sibi?
ANT.
Abistin’ ergo, mea vita, abistin’? At te sequar ego.
THE. Nae
male eum metuo; quid facturus, fili? 2940
ANT.
Filiusne ego? Aut tu pater, qui tam infandum facinus patrasti
hoc?At quem non sinisti vivere non prohibebis mori.
THE. Satin’
sanus?
ANT. Sanus?
Sanus non sum, nec sanus esse cupio. Nam qui possum,
quem tu insanum insania redidisti tua? 2945
THE. Certe
tu insanus es.
ANT. Sum
hercle, nam insanus essem nisi iam insanirem. Non vis
autem ut insaniam, non ut nunc insaniam? Rosabella, mea salus,
periit, quae omnes dum vixit anteit foeminas. Certe avertisti oculos
cum fecisti hoc, nam si illius spectasses pulchritudinem, et suavem 2950
innocentiam, nunquam fecisses scio. Quin unum hoc oro postremum,
pater, ut quos noluisti vivos frui invicem, saltem sinas una sepeliri
mortuos.
THE.
Priusquam moriare, fili, discas quid sit vivere.
ANT. Qui
possum cum tu vitam eripuisti mihi? 2955
THE. Accede
huc quaeso.
ANT. Ne me
appropinques, ne iuvenilis id faciat quod fecit senilis furor.
THE. Quid
conare? Num certum est mori tibi?
ANT. Tam
certum quam haec mortua est.
THE. Vive
modo, quidvis concedam tibi. 2960
ANT. Iam
concedes, cum mihi nil concedi potest.
THE. Certe
nos eam non attigimus. Tentemus illi revocare animam.
ANT. Animam
nunc revocare? Num tu insanus? Redire non potest
illa: igitur ad te venio, Rosabella, venio.
THE. O fili
mi, parce modo tibi; respice canos hos capillos, vel me 2965
interfice potius. Mea iam aetas exacta est, tu in aetatis flore.
ROS. Ubi sum?
THE. Audi, audi, reviviscit. Gaudeo.
ROS. Ubi es,
Antoni, Antoni?
ANT. O mea
vita, num respiras? Servasti vitam meam. 2970
THE. Censen’
voluisse me illam, fili, interemere?
ROS.
Funestum ego somniavi somnium: putabam me esse mortuam;
erat enim qui me volebat interficere.
ANT. Ne time.
THE. Ne
time, non fiet, non fiet. 2975
ANT. O me
beatum nunc, nam quod tu vivis iam nunc me scio
vivere.
THE. Nae
vivam rediisse gaudeo.
ROS. Vivo
opinor; sed tuo beneficio.
ANT. Nunc
obtestor, mi pater, permitte quod fata volunt, hanc 2980
tua voluntate mihi uxorem fore.
THE. Quietus
sis modo, forsan tua erit.
ANT. Forsan,
pater? Aliter fieri non potest.
THE. Furor
filii vicit furorem patris, violenter ambo iracundi
sumus. Nae ille meus mihi natus est. Verum dic, fili, quid dotis cum 2985
illa datur.
ANT. Ampla
scilicet, nobilitas et illa forma.
THE. At,
fili, “nobilitate et forma in foro nihil emitur.” Equidem
formosam satis esse video, sed qui scis esse nobilem? Peregrina videtur,
certe ignota mihi. 2990
ANT. Vel me
tacente mores loquuntur satis. Sed hoc tibi melius
narrabit ipsa, eam si permittas loqui.
THE. Nihil
ausim contradicere: narra tu, sed ficte nihil.
ROS. Nisi
vera loquar, arguat me Banacar, qui patris olim servus
erat mei. 2995
THE. Num tu
patris illius servus? Dixti opinor antea.
BAN.
Admodum, Fessae, antequam ad te accessi huc; nam patre
eius mortuo in Portugalliam postea profectus sum, quo aliquam mihi
conditionem quaererem; quam non reperiens in Galliam veni
errans, tandem huc Burdigalam, famulum ubi fecisti tibi me, et 3000
Christianum simul.
THE. Bene;
age iam, et si quid illa falsi dixerit, tu redargue.
ROS. Pater mihi dux belli erat, Alphonsus Portugallus
nobilis.
THE. Banacar.
BAN. Ita
est. 3005
ROS. Ex
Portugallia Fessam se militatum contulit, qui illic
moriens mandavit me fratris Rodrigo Torcol fidei. Aderat enim ille
tum forte Fessae mercaturam faciens; mecum inde in Portugalliam
rediens, vi venti in has actus oras, naufragium faciens hic
habitavit postea. 3010
THE. Num
vera haec omnia, Banacar?
BAN. Vera
opinor, quantum novit illa.
THE. An quid
tu nosti quod non novit illa?
BAN. Credo equidem, atque si vacat, rem ipsam patebo
commode.
THE. Age
vacat. 3015
BAN. Non
erat illa igitur Alphonsi filia?
ROS. Modo
dixti, Banacar, iam nec recte ais.
ANT.
Mentiris etiam, tenebrio?
THE. Tace,
fili, paululum.
BAN. Vera
dico et dicam si vultis amplius. 3020
THE. Perge.
BAN. Prius
Alphonsi servus quam eram ego Portugallo
serviebam cuidam mercatori qui tum agebat in nostra Mauritania; nomen
ei Urtado; navigavit is inde Londinum mercaturae causa, quicum et ego
una. Sed cum merces illinc venirent male, Anglos quos potuit 3025
infantes clam surripuit, eos ut rediens in Mauritaniam venderet. Ut
navis
igitur nostra in statione ad Thamesin prope Detfordiam erat, forte
illius
nutrix ulnis gestans eam venit per ripam ambulans. Casu tum etiam
Urtado in scapha aderat ibi; nutricem is
itaque quoad potuit Anglice
compellavit blande, atque ex uno in alium sermonem ut inciderent, 3030
levis illa et inepta nutrix navem nescio quid cupit animi causa visere.
Invitavit is libens atque adeo ad navem vectans in Mauritaniam cum aliis
transfert, ac magna pecunia distrahit. Hanc autem Fessae meque etiam
tum una Alphonso quem dixi vendidit, qui, quod careret liberis, illam
non nisi quadrimulam pro filia sibi adoptavit sua; mihi vero iam servo 3035
eius ne cuiquam vulgarem hoc graviter interdixit. Celavi igitur, neque
illam post mortem Alphonsi heri nisi iam primum video.
THE. Sed ubi illa illius quam dixti nutrix est?
BAN. In ipso
intinere, ut navi vecta, mortua est.
THE. Scin’
quod ei nomen? 3040
BAN. Ursula.
THE. Ursula?
Et Detfordia? Quanta spes est! Sed numquid narravit
nutrix quaenam aut cuius esset haec?
BAN.
Londinensis, filiam senatoris dixit, cuius nomen Manilius reor.
THE. Forte
Manlius? 3045
BAN. Ita
est, huic item nomen dixit Isabella.
THE. O dii!
Isabella etiam?
BAN. Nam
Rosabella pater illius Alphonsus supposititius postea ei indidit.
THE.
Detfordia — Ursula — Manlius — Isabella — signa quam conveniunt!
Vix me contineo ab amplexibus. Sed ecquid meministin’ amplius? 3050
BAN. Nihil,
nisi nutrici mortuae surripui quandam icunculam succino
caelatam optime, quam usque adhuc in crumena gestavi mecum propter
artificium.
THE. Eam
commonstra, Banacar.
BAN. Eccam
tibi.
THE. Antoni
mi, adesdum. Scis ut olim Manlius Dorotheae maritus 3055
meae duas ex priore habuit uxore filias, Catharinam, quae iam Antonini
uxor est, et Isabellam, quam tibi desponsavimus olim cum eratis
parvuli. Nam balbutientes etiam illam te virum, illam tu uxorem
appellabastis invicem. Nos in sponsalibus vero consimiles utriusque
imagines vobis succino artificio sculptas dedimus, atque illa ipsa quae
3060
tum Isabellae data est. En pueri et puellae haec est effigies; vide,
haec tui
imago, illa Isabellae; en dextras iunctas hic in coniugii fidem,
geminas illic constrictas facies vides, et cornices duas, symbolum
nuptiarum. En literas etiam utrinque has inscriptas A et I, id est
Antonius Isabellae 3065
ANT. Intus
gemmam plane similem habeo, cum litteris I et A.
THE. Nempe Isabella
Antonii; ipsamet eadem quae tunc tibi data.
Itidem iam certo novi quae tibi desponsa olim, tua Isabella haec est.
ANT. O
mirum! Stupens gaudeo.
THE. O mea
chara Isabella nurus, nunc sine me te amplecti, 3070
indignum licet.
ROS.
“Fortuna blanditur iterum,” nunc iterum captatum venit.
THE. Non
venit, “fortunam tuo nunc temperes arbitrio.”
ANT. Rosabella quae eras antea, Isabella nunc mea es.
Bis te inveni,
videor bis vitam vivere. 3075
THE. Euge,
amplexamini invicem, et ego utrosque vos. O fili , o filia,
ignoscas tu mihi quaeso quod temere facturus modo.
ROS. Si quid
fecisti male, non memini, pater, sed quod nunc boni
facis nunquam dememinero.
THE. Quam
bene dixit! O Antoni, quam beatus es! 3080
ANT. Fateor;
at tu iam, pater, da veniam quaeso quod stulte feci apud
te mentiens hodie, “amare enim et sapere nemini conceditur.”
THE. Sapis
tu, sapit illa; vobis ego, vos mihi ignoscite, solus ego
insipiens. O Banacar, quanto tu me prudentior! Sed nisi ego tibi bona
multa faciam nemo me natum putet. 3085
ANT. Etiam
ego Banacar
ROS. At ego
plurimum —
BAN. Tam
bene vobis gaudeo mea evenisse opera!
ANT. Pater,
Triconi etiam quaeso faxis veniam.
ROS. Faxis
obsecro, nam absque illo concubina fuissem Ignorami hodie. 3090
THE. Meritus
est iam ille, et vos ut hoc, et illud, et omnia quae vultis
faciam.
TRICO, THEODORUS, ROSABELLA, BANACAR, VINCE
Synopsis (Anglice)
TRI. Meo hinc ex latibulo fausta accepi singula;
adibo iam
confidenter. Exaudivi, here, bene cecidisse omnia. Ecquid me laudas?
Non ego nunc bonus Trico sum? 3095
THE. Bonus
es Trico, et beatus quod bene cecidit.
TRI. Nae ego
homines istos odi mendaces. Tuus Trico, et tibi et
Torcol vera semper narravit hodie.
THE. Verum
id etiam, mi Trico, sudasse te apud villam?
TRI. Verum
id etiam; mentali nempe reservatione, here: certe ego 3100
hic eram, sed apud villam animus.
THE. Ha ha
he, quam doctus!
TRI. Didici
ex Cupis libris. Agetur si placet comoedia in nuptiis
mea, nomen ei Loiola.
THE. At Loiola
tantum venit in tragediam, apage! 3105
ANT. Pater,
ne quis maeror nostris immisceatur nuptiis, suppositio
patruo Isabellae Torcol quaeso sescentos des pro alimentis aureos,
quos ille resolvat Ignoramo, qui tanto quasi emerit hodie hanc.
THE.
Libenter et hoc et amplius. Trico, cape hunc torquem aureum, et
Torcol illum et Ignoramum simul ad me adducito; dato hanc arrham, 3110
iis daturum me quod placuerit. Illos et quantum est hominum
venustiorum ad me ad caenam nunc, cras perinde invoces, ibi ludos
ridebimus tuos, tristis abibit nemo.
TRI. Iam
herus meus es, iam tibi nomen quaeris.
THE. Da
dextram, Trico, hercle amo te. 3115
TRI. Nisi te
redamem, here — At nescis quid nunc sentio; abi,
amo te medullitus.
THE. Mi
Trico, mi Banacar, vobis benefaciam.
TRI.
Nigellus Banacar, et Trico, here, servi quantivis pretii sunt?
THE. Dixti,
sed abi nunc tu. 3120
TRI. Torquis
huius fide abeo nunc ad Torcol, post ad Ignoramum;
huc ad te ambos adducam, si potest, ocyus. [Exit Trico, intrat
Vince.]
VIN. Sir,
my lady would desire you to come in to Master
Antonine and Mistress Catharine, they are new come in, the coach is at
the
other gate. 3125
THE. Mi formose puer, da mihi manum.
VIN. Manus? O
that’s a hand. Nell can tell you what’s brachium too.
THE. Eamus,
Isabella, ad Dorotheam ut eam hoc impertiamur
gaudio. [Exeunt. Manent Vince et Antonius.]
|PYROPUS, ANTONIUS, VINCE
Synopsis (Anglice)
PYR. Illic iterum conspicor; quanquam timeo,
compellabo eum. 3130
Heus, heus!
VIN. Is
your name Heus, sir? Here’s one called Heus or Hayes.
ANT. Quis
est?
PYR. Redde,
quaeso, mihi ornamenta.
ANT. O
Pyrope, i intro mecum, iam statim dabuntur tibi. 3135
PYR. Iamne
ergo nostras es? Iamne Antonius?
ANT. Sum:
accede huc quaeso, introeas.
PYR.
Blandior est quam fuit; mali aliquod suspicor. Antea verberavit
me Anglice, nunc capere cupit iterum, ut verberet Gallice.
ANT. Ades,
mi amice; quo recedis? 3140
VIN. He
lookes fearful and peaking, like one that meanes to
steale deere.
ANT.
Obsecro, quid times?
PYR. Hercle
ut benigne conveniat! Partiar potius tecum dimidium,
quam rursus vapulem. 3145
ANT. Mea
fide non fiet.
PYR. Num
fide huius annuli?
ANT. Imo
bona fide iam: necessitas facere nos saepe subigit quod
disconvenit; quamobrem veniam tu mihi dederis. Nam alius fio nunc.
PYR.
Credamne blanditiis tuis? 3150
ANT.
Audacter licet.
VIN. What
a shie buzzard it is! A man can scarse get a shoote at him
with a stalking horse, hee hath beene scared sure.
PYR. Nullum
nunc naevum video.
ANT. Nullus
est; ne metue, cape hanc tuam paenulum primum. 3155
En projicio.
VIN. Shall
Heus have your coate, sir? I would hee would goe to dice
with me for it. I have high men and low men here. O ye little
French
pages, I’le sting you i’faith.
ANT. Eamus,
caenabis tu hic mecum. Reliquae vestes, et nummi etiam 3160
auctario, intus dabuntur tibi.
PYR. Equidem credam tibi? Eamus. [Exeunt Antonius
et Pyropus.]
VIN. What
sport shall I have now? If ’twere not too late, I would goe
to loggets with the mariners. Well, I’le goe passe commers by, and
snach
hatts with the pages, or I’le goe throw stones at some body or other. O
3165
I love that sport alife; but first I’le goe and pinne this foxe taile
at some
bodies back. O fine and patt, heere comes company.
TORCOL, TRICO, DULMAN, VINCE, MUSAEUS
Synopsis (Anglice)
TRI. Hercle ita res est ut dixi.
IGN. Bein,
bon, pour leur face.
TOR. Quoniam
pecunia reddetur nobis, Rosabellam Antonii 3170
inventam Isabellam gaudeo. Anglam fuisse antea scivi surreptitiam,
quam frater Alphonsus filiam adoptarat sibi. Hoc autem et illam, et
alios
spe lucri huc usque celavi sedulo.
IGN. Si
Rosabella erat Antonii espouse antea, et per consequent en
couvert baron, gaudeo me non maritasse eam, ne fuisset maritagium 3175
amissum per defaltam.
TRI. Per
defaltam, patrone, recte ais.
IGN. Cliens,
ergo sum contentus si magister tuus en ce cas de
disseisin reddet mihi meas sexcentas coronas.
TRI. Torquis
huius fide reddet quod placuerit. 3180
VIN. A
pox on’t, ’twill not sticke; lend mee a great pin some body. O
heere’s one.
TOR. Interea
dum numerat herus, torquem da mihi, Trico.
IGN. Tibi?
Imo mihi; donnez moy, ou ie feray distresse.
TOR. Habeas,
señor, habeas. 3185
TRI. Sed
primum inter nos bonam componi gratiam volo.
Da manum, señor Torcol.
TOR. Quoniam
tam lepide me versavisti, Trico, en tibi.
TRI.
Patrone, da dextram tuam; atque eccam catenam pro arrabone tibi.
IGN. Age,
cliens, pone eam primum circa collum meum; nunc do 3190
manum tibi, et tibi, Torcol. Amici erimus iam.
TOR. O
señor, beso las manos.
IGN. Sed
tangam hoc primum, ut videam si sit legale aurum; oh
est bonum, iam ero curtesius, dum habeo coronas solutas. Post faciam ut
volo. O mi cliens, cape ambas manus, embraso te. 3195
TRI. O
patrone, ut ego amo te!
IGN. I am full of curtesie now, and full of craft.
For all this, if I
catch them at Westminster Ile tickle them. Who’s behind me
there, hah?
VIN. O
sir, I perceive you are mine owne countriman, I have a Latine
to make, for God sake helpe me. What’s Latine for an alehouse keeper? 3200
IGN. Tiplator cervisiae, boy.
VIN. I
thanke you sir, and what’s Latine for a tester?
IGN. Sixpence,
Anglice a tester.
VIN. Why
this is sixepence for a tester, what have I got by it? And
what’s Latine for a shoomaker, sir? 3205
IGN. In
dicto comitatu schoomaker.
VIN. And
what, sir is a velvet cap upon the hinder part of a red
speckled hogs head?
IGN. Byrlady
that’s hard, it is pileus de nigro velvet super occiput
capitis
porci coloris red speckle. 3210
VIN. I
can make as good Latine as this, in bas and bus,
and in orum
and orum; as thus, your worshipparum is a noddicockarum
in a
velvet capparum.
IGN. Ile
tell your master, sirrah, ile bring you to a noune; your
hose goe downe. 3215
VIN. Nay,
good sir, make me one Latine more: what’s a foxe taile pin’d
at a fooles backe? A foole is hic stultus, I know.
IGN. Is
it even so, indeed? A rod, a rod; what’s your masters name,
sirrah?
VIN. As
in praesenti, sir, you know him well enough. 3220
IGN. What?
Qui, quae quod, heere i’faith? I’le tell your master.
What’s that they looke and laugh at, Dulman? What’s behind me
there?
DUL.
Profecto est vulpis cauda, tu tenes in foxetaile iam; vis me
virgare hunc puerum?
IGN. Fac si
potes. 3225
CUP. Si ego
capio te —
VIN. Come,
come if you dare; I have stones heer i’faith.
DUL. Will
you? Will you throw stones?
VIN. I
that I will.
DUL. O
my shinnes! 3230
VIN. That
was well hit, now I’le away. [Exit Vince.]
IGN. Sine.
Eamus hinc ut accipiamus coronas.
TOR. Eamus.
TRI. Herus
vult etiam vos caenare hic.
IGN. Qu’il
soit, alons. 3235
TRI.
Dulman, da manum etiam.
DUL Pestis
de te, tu es Mendoza!
TRI. Vinum
et saccarum iam, Dulman.
DUL. Bene
pardono te pro saccharo.
IGN. Iam tu
venis, Musaee, tu servis tibi. Alons, alons. [Exeunt
omnes 3240
<in> Theodori aedes.]
CAUPO, CUPES, COLA, MERETRICES, POLLA
Synopsis (Anglice)
CAUP. Istas, ut vides, nos non parvo pretio huc ad te
perduximus.
CUP. En ergo
quod promisi praemium. Fac istis continuo apud
vos convivium nitide apparatur, dum cantione illae interea hic nos
oblectent paululum. 3245
CAUP.
Curabitur quod iubes. [Exit Caupo.]
CUP. Nunc
vos, amicae lepidae, aliquam occinite lepidam
cantiunculam.
COL. Agite
mellitulae, vos ego absolvam singulas. [Intrat Polla.]
POL.
Nuntiatum est mihi in caupona modo virum cum scortis meum 3250
esse hic, quod si invenero, faxo ut hominum hodie facile sit miserrimus.
CUP. Perii
funditus, si me viderit illa. Confessor, sub toga sinito me
quaeso abstrudi hic tantisper, dum haec abierit.
COL. Age, si
quaesierit, vidisse te pernegavero.
POL. O vos
estis scorta delenifica, quae meum corrumpitis adeo 3255
virum mihi; abite pessimae, abite mercimonium! [Exeunt meretrices.]
COL. Hunc
librum in manum capiam, simulabo quasi meditabundus
siem.
POL. Sodalem
eius video, non longe is abest, scio. Cola, frater Cola,
Cola inquam! Quid, malum, surdaster es? Cola, omitte librum et 3260
responde mihi.
COL. Abscede
quaeso, ne me iam interpella; meditor ego acriter nunc
conciones meas quadragesimales.
POL. Attamen
accede huc obsecro paululum, ut tecum loquar.
CUP.
Profecto iam non vacat, abi quaeso; optima paene mihi excidit 3265
meditatio.
POL. Sed
paulillulum.
COL. Nae me
perturbas nimis.
POL. Saltem
narra nunc, ubi bellissimus meus vir est.
COL. Hic non
est, vides, sed ubi ubi est, iam fratris cucullo tectum 3270
esse scio.
POL. Iamne
ergo fratris habitu alienas ille exorcizat foeminas? O si nunc
deprendere possem eum! Sed bene est, sic sino, consimili modo illi
parem referam gratiam. Eamus sodes huc intro ad me, mi frater.
COL. Occupatissimus nunc sum; caeterum quid intus
facerem? 3275
POL. Tu me
illo exorcizabis pacto, meus quo vir alienas exorcizat
foeminas, talionis lege illum ulcisci cupio.
COL. Ne tu
tam male cogites.
POL. Male?
Antehac dixti mihi casum esse hunc conscientiae.
COL. Quis
casus? Tace. 3280
POL. Nempe
maritus si cum alienis cubat, uxori licere idem. Memini
verba: idem ius dixti Titio, quod Sempronio.
COL. Ego hoc
tibi? Quando?
POL. Ut
dissimulas! Tum cum postremo tu cubabas mecum. Scis
me vera dicere. 3285
COL. Tace,
nunquam factum quidem. [Cupes pincheth him by the
legges.] Oh, oh, ho.
POL. Quid
est?
COL. Sub
tunica nunc nescio quis me pungit pulex.
POL. Et nunc
me etiam nescio quis sub tunica pungit pulex, eamus. 3290
[Cupes starteth from under the Fryers gowne.]
CUP. Eamus!
Imm mane, propudium; nunc quasi ex equo Troiano
prodeo huc. Iam capta est Troia, et tu, “magnae Troiae vastator
Achilles.”
POL. Quid
hoc rei est? Num tu ex alvo eiecisti hunc?
CUP. O
Polla! O Cola! Pulex pungit vos; ah impudicissimos! 3295
POL. Mi vir,
per iocum certe ego dixi omnia.
COL Certe
per iocum illa.
CUP. Per
iocum? Siccine iocamini? Ah Polla, ex industria delitui hic
ego, ut te caperem.
POL. Immo
flagitii conscius hic te occuluisti; scivi bene, Cupes. 3300
CUP. Polla,
iam sumus ergo pares.
COL. “Cum
sitis similes, paresque vita,
Uxor
pessima, pessimus maritus,
Miror non
bene convenire vobis.”
POL. At posthac convenerit, mi Cupes. 3305
CUP. Ain’?
Signemus osculo.
COL. Vivite
posthac concordes et unanimes.
CUP. Nec
benedictiones, frater, tuas, nec casus volo conscientiae,
caetera amo te.
POL. Ego eo
intro, mi vir, nisi me quid vis. [Exit Polla.] 3310
CUP. I prae,
Polla mea, mox te sequar.
COL. Nunc
iam eamus ad amicas nostras.
CUP. Eamus.
Quanquam scelestus es, me amas, scio.
POL.
Medullitus. [Exit Cola.]
TRICO, CUPES (Trico laganam vini affert et cyathum )
Synopsis (Anglice)
TRI. Heus Cupes, Cupes. 3315
CUP. O mi
congerro, Trico!
TRI. Hoc
suppilavi, Cupes, pro meritis, uti ipse libarem tibi, nam
comice apud nos transacta sunt omnia. Ignoramo Theodorus sexcentos
resolvit aureos, Torcol etiam benigne satisfecit. Hic intus itaque nihil
nisi epulae, concordiae, saltariunculae, risiones, cachinni, ioci,
amplexus, 3320
suavia super suavia.
CUP. Atque
id nunc serio ego triumpho, Trico, nam mea opera
effecta sunt haec omnia.
TRI. Immo
mea, Cupes, qui primo a navi reduxi huc Antonium.
CUP. At ego,
Trico, cornu absterrui Ignoramum hinc. 3325
TRI. At ego,
Cupes, causa proposita illum detinui antea; post ego
ad te deduxi Dulman etiam.
CUP. At,
Trico, quis se Torcol simulavit? Pro Rosabella quis
Pollam dedit subdititiam? Quis se etiam Dulman finxit? Et
Rosabellam quis subduxit postea? Annon ipse Cupes? 3330
TRI. At quis
Antonium docuit qua patrem naevo et Anglico
sermone falleret? Annon ipse Trico?
CUP. At,
Trico quisnam frater fuit exorcista? Quis in errore
firmavit Theodorum?
TRI. At,
Cupes — 3335
CUP. At,
Trico — tace, nunquam tu me vinces hodie in nequitia.
TRI. Bene
utrinque factum esse scio. At, Cupes, quis invenit -
CUP. Invenit
Trico, sculpsit Cupes.
TRI. Bene
sic, itaque componantur haec. Sed eventus, Cupes, rebus
praestat omnibus. 3340
CUP. Eventum
times? Non est quod desperes: namque secundum
fore domini nostri, viri optimi maximi, clementia spem dat, quem penes
est eventus. Prospero itaque eventui (quod foelix fastumque sit) nunc
libemus auspicato cyathum.
TRI. Quin potius ipsius eventus summo imperatori
sacram illam salutem 3345
voveamus, in cuius unius salute omnium nostrum continetur salus.
CUP. Accipio
omen. [Trico drinks the health.] Nunc vos obstringo
spectatores, ut hac nocte, cras saltem,
hoc idem suscipiatis et solvatis
votum.
TRI. Quod
qui non lubentes voverint, solverintque, uxores Polla 3350
infestiores habeant.
CUP.
Iidemque stupido Dulman stupidiores, et infaceto Ignoramo
audiant infacetiores.
TRI. Iidem
opera carnificis torto collo sient, magis quam ipse Torcol.
CUP. Iidem
bona verba simul cum Surda audiant. 3355
TRI.
Iidemque bibant, illos quod nunquam transeat.
CUP. Igitur
qui magnum vitare vultis infortunium...
TRI.
...quique omnia evenire vobis foeliciter vultis...
CUP.
...saluti domini nostri pii, faelicis, semper augusti, ut nos
modo, ex animo laete apprecemini. 3360
TRI. Itidemque universi omnes, quod decet, clare
PLAUDITE.
IGNORAMUS
St, st., pax, pax, servate pacem cum manibus. Vos
ridetis et plauditis,
sed quid iam postea fiet de vestro povero Ignoramo? Nam nisi habemus
supersedeas de non molestando, fratres mei Ignorami nos molestabunt
sine moderata misericordia. En vostro povero Ignoramo est
bootatus 3365
et spurratus (ut videtis) ire ad Londinum. Sed sine protectione regali
non audet ire ultra Barkeway, aut Ware ad
plus, ut eleganter quidem
legalis poeta. Quare, serenissime domine, supplico ut concedas per
literas tuas patentes salvum conductum mihi et consortis meis. Vous,
monsieurs, huic supplicationi si placet vestras manus
apponite. 3370
Finis
