Tessera caerulea - commentariolum. Tessera viridis - translatio.   

Iohannis Rossi interioris Templi socii
BRITANNICA, SIVE DE REGIBUS VETERIS BRITANNIAE
Usque ad Exitium Gentis, & Saxonum inperium, historia versibus espressa.
Cui accessit Ad Praesens Tempus Apostrophe de horrendam iacobum I. Regem,
eorumque qui se Catholicos & iesuitas dicunt, nuper a coniuratione: Et De fide & antiquitate huius historiae tractatus apologeticus

Horat. Aetas parentum peior avis.

Francofurti, ex officina Matthiae Beckeri. MDCVII

 

AUGUSTISSIMO ET SERENISSIMO PRINCIPI, IACOBO MAGNAE BRITANNIAE, GALLIAE ET HIBERNIAE REGI, LITERATORUM FAUTORUM MAXIMO, ET DE MUSIS PLUSQUAM OPTIME MERITO S. P.

ELIM nolim, cogor nescio qui (augustissime rex) observantiae quadam erga vos necessitate, hanc scribendi provinciam subire, non, ut qui aliis faelicius id possim, sed qui libentius fortassis id velim quam caeteri. Quod licet in homine ignoto audacia, in imperito stultitia, in inconsulto temeritas a quibusdam censetur, levius, tamen mihi id ferendum est, si vestra serenitas (prout moris est) aequi bonique consulat. In proposito mihi est (rex illustrissime) antiquos Britanniae reges maiestati vestrae ad vivum (quatenus in me est) repraesentare, quanto et veritatis studio, et antiquitatis reverentia id effecerim, aliorum sit iudicium. Ut vero ii qui delecetandi grati, in hortis ambulant, non omnes sed optimos plerumque flores, idque sparsim, solent decerpere, sic ego, qui Galfridi Monemuthensis historiam de gestis Britannorum diurna nocturnaque manu saepissime versavi, ea tantum excerpsi, quae praesenti tempori maxime conducant; Quod eo libentius feci, ut secretis quorundam susurris, qui errore potius quam malitia (ut opinor) ducti, Britannos obscuros, ignobiles, et imbelles esse autumant, aliqua ex parte satisfacere videar. Mihi vero in mentem non venit, historiunculam hanc, qualiscunque fuerit, a capite ad calcem (ut aiunt) tractare, quippe quem latere non queat, esse laboriosum et difficultatis plenum, coeptis quibuscunque absolutam perfectionem addere, uti si quid lectoris expectationi inter legendum deesse appareat, ex industria potius quam errore praetermissum esse existimetur. Non enim visum mihi est necessarium, omnes omnium fortunas et conditiones promiscue prosequi, ne imperiti pharmacopolae more venena cum balsamis commiscere videar: Habent enim et scelera suas illecebras, unde meliores quandoque animos moveant, molliores saepissime detorqueant. Proinde ego non omnes sed optimos, quoad possum, Britanniae principes iamdiu oblivionis tenebris consopitos in propatulum hic produxi. Quandoquidem vero historiae huius consequentia eo me necessitatis impulerit, ut nec frumentum sine lolio, nec vinum purum sine faecibus promere mihi possibile sit, spero id mihi vitio verti non debere, si malos interdum principes, praeter meum hoc scribendi propositum, cum bonis videar intexere. Cum vero nec a spinis rosa, nec ab alga piscis facile separari possit, erit mihi virtutis loco necessitas, ut bonum quod per se est, contrarii sui oppositione melius esse intelligatur. Habes interim hic (serenissime rex) historiarum flosculum, non hortum, minus eleganter, fateor, quam fideliter extractum, idque carmine potius quam soluta oratione, ne actum agere videar. Materiam (utcunque est) Galfrido acceptam refero. Quod autem ad huius poematis culturam attinet, id si mihi assumo, spero equidem id meo iure sine arrogantia posse me vendicare. Non est quod mihi otium quis invideat, et si temporis aliquantulum a studiis utilioribus quae ad privatum commodum spectent suffuratus sim, hoc mihi in vanitatem non imputetur. Scio esse in academiis, et alibi, quam plurimos quos ad hoc munus obeundum expectando diu expectavi, qui elegantius et limatius subiectum hoc tractare possint, et fortassis velint, quod ego levibus (ut videre est) velitationibus et tanquam in transcursu perstrinxi, ut alios potius ad scribendum acuam, quam ut negotium hoc, in quo iam versor, absolute expediam. Multa (fateor) haud scio, scio tamen quae multi nesciunt, in eo autem quod scio, si ad huius operis structuram, quod in Britannia iam de novo fabricanda maiestas vestra susceperit, unum solummodo adferre possim lapidem, abunde satis me profecisse arbitrabor. Quam facile fieri id possit, et quam necessario debeat, quantum, peractum id prosit, et infectum noceat, ab aliis admodum copiose et luculenter alibi tractatum est, mihi tantum in votis restat, antiquos Britonum reges eorumque arduas virtutes tanquam a mortuis suscitare, ut nos qui iam per mille annorum seriem glorioso Anglorum nomine, sub tot invictissimis regibus et principibus, tot egregiis victoriis et triumphis, tot sacrosanctis legibus ecclesiasticis et politicis usi fuimus, non minus gloriosum fore putemus, si oblata iam occasione in nobilissimum Britannorum nomen iterum inauguremur, ne tot diplomata, tot numismata, tot in publicis comitiis suffragia, tot in privatis concionibus encomia, tot in diversis libris tam domi quam foras argumenta omnino irrita fiant. Ex maiestatis vestrae influentia Britannia vitam resumit, nutrias ergo teneram hanc infantulam quae assiduis vagitibus opem implorat vestram. Imbecillem foveas, ne languescat, vacillantem sustentes, ne cadat, et crescentem indies confirmes, ne deficiat, ut cum ad perfectioris aetatis maturitatem pervenerit, id totum, quicquid fuerit, excellentiae vestrae ascribat. Idque fieri necesse est, ne si forte in cunabulis pereat haec Infantula (quod prudentiae vestrae est providere) plane abortiva esse videatur.

Maiestati vestrae diu multumque dedissimus,
IOANNES ROSSUS

1. AD REGEM

Magnus es, et magnis nomen virtutibus aequas,
Ut decus ex meritis, sit decor in titulis.
Non, quia sit magnus, Phoebum laudamus, at ergo
Quod mundum radiis ornet ubique suis.
Olim ego connubium tractavi carmine vestrum,
Regnorum fieri iam peto coniugium.
Utque erat id faelix, sic hoc fore spero, secundet
Haec Deus ut fluat hinc pax, et utrinque salus.

2. DE ALBIONE ET ALBANIA

Scotia ab antiquo dicta est Albania, sic et
Albion a proavis Anglia dicta fuit.
Ergo quid impediat quin Scotis Anglia, et Anglis
Scotia, gens eadem sit sine dissidio?
Nomine conspirant Albania et Albion, at si 5
Re quoque convenient Albion ὄλβος erit.
Unica gens sit, et unica mens, ρex unicus, et sit
Unica lex, unum foedus, et una fides.

3. LIBER AD LECTOREM

Si quis de Britonum gestis vel origine quaerit,
Me legat, et breviter quanta fuere sciet.
Expediam paucis, ut non tibi taedia fiant,
Gesta domi quae sint, quaeque fuere foras.
Sub titulis antiqua novis hic gesta Brigantum 5
Bella, acies, pacem, foedera, festa, cano.

4. DE BRUTO ET CORENAEO

Post domitos Graecos, Pandraso rege, Aquitanis
Insuper evictis, cum duce Groffario,
Brutus adhuc dubius, quibus in regionibus orbis
Sit sibi cum sociis gens habitanda suis,
Consulit intactam (cui fert holocausta) Dianam, 5
Sicque ait: (oblatis in sua vota sacris)
“Diva, triplex caeli, terraeque Erebique potestas,
Dic ubi terrarum nos habitare velis?”
Illa suis precibus non surdam accommodat aurem,
At cito responsum Delia tale dedit. 10
“Insula in Oceano est, qua sol declinat ad Arctum,
Albion ex albo littore, dicta fuit.
Ito bonis avibus, sedes ibi, Brute, quietas
Pone tibi, fies gens populosa satis.
Hic tibi sunt pecudes, hic pascua, prata, metalla.” 15
His ita responsis (ut voluere) datis,
Brutus et armipotens Corenaeus in Albion urgent,
Deque suo nomen nomine terra capit,
Terra ferax, sed quam tantum coluere gigantes
Corporibus grandes, et feritate truces. 20
Hos tamen extirpat fortis Corenaeus, ab alto
Gogmagot in pontum praecipitanter agens.
Urbs struitur, structam patrio de nomine Brutus
Esse novam Troiam iussit, et inde fuit.
Post Ternovantum, Cairludd, Londonia. Brutus 25
Mortuus est, et quam struxit, in urbe iacet.
Urbs speciosa situ, Borealiter aspicit arva:
Hac placidas silvas, et iuga montis habet,
Cui iacet ex Austro facilis descensus ad undas,
Unde suas sordes expuit inter aquas. 30
Diligit hanc Thamesis pelagi pulcherrima nympha,
Saepe dat amplexus, oscula saepe petit.
Utque novam foveat, quam caste diligit urbem,
Assidue binas fertque refertque vices.
Vicinos sinuosa suis anfractibus agros 35
Irrigat, (incomptis gratum opus agricolis) ,
Quotidie geminans per prata virentia cursus,
Unde parit violas, lilia, fraga, rosas,
Finibus e propriis fruges. et ligna ministrat,
Ex aliis quid non commoditatis habet? 40
Vina per hanc Gallus transportat, Graecia mulsum,
Dania fert piscem, Russia mella, picem,
Sacchara fert Afer, pretiosas India gemmas,
Balsama, thura, piper, Persia holosericum.
Quicquid habet vel dives Arabs, vel Amaerica faelix, 45
Quicquid in Europa venditur aut Asia,
Huc ad amatricem Thamesis fert navibus, ex quo
Emporium mundi fit nova Troia brevi.

5. DE LOCRINO ET GUENDOLAENAE REPUDIATAE VINDICTA

Non moritur Britonum post Bruti funera virtus,
Maior in haeredum posteritate fuit.
Diviso imperio, cessit pars prima Locrino,
Parsque Albanacto, pars quoque, Cambre, tibi.
Ex Albanacto dicta est Albania, quem rex 5
Hunnorum invadit, fundit et interimit.
Hunnorum regem, Cambro auxiliante, Locrinus
Mergit in aequoreis (unde vocantur) aquis.
Estrildemque capit, capiturque Locrinus amore
Estrildis, victor vincitur a spolio. 10
Guendolaena ducis Corenaei filia regi
Nuptu pulchra data est a patre, rex renuit.
Eminet Estrildis, prae qua regi altera vilis
Visa fuit. Graviter sustulit hoc genitor,
Utque erat impatiens, cum rege expostulat, “Ergo 15
In Bruti auxilium vulnera tanta tuli,
Ut sua me proles iam spernat, et audeat Humbri
Relliquiis sobolem posthabuisse meam?
Ast age, si placeat,” (dextra vibravit et ensem)
“Non impune tamen, si facis illa, feres.” 20
Ni capiat prolem, regi fera bella minatur,
Qui metuens, plus quam motus amore, minasm
Connubio capit hanc, et fingit amare quod odit,
Et quod amat nimium spernere se simulat.
Interea illiciti flammas alit intus amoris, 25
Id quoque clam socero ne videatur agit.
Nam spelunca procul fit subterranea, qua se
Semper ad Estrildem contulit, at tacite.
An timor an pudor hoc produxerit, haud scio, sed quod
Esse nequit caste, cautius esse decet. 30
Invitat vitium toleratio publica, virtus
Nil gravius, quam cum despiciatur, habet.
Abdita speluncae penetrat sine teste Locrinus,
Creditur hic nullos dilituisse dolos.
Utque sit ingressus sine suspicione, videtur 35
(Nescio quid) diis hic sacrificare suis.
Ingeniosus amor species praetendit inanes,
Ut sibi furtivam conciliet Venerem.
Estrildis gravida est, et Guendolaena: Madanum
Haec parit, Estrildi nata Sabrina fuit. 40
Dux viso hoc moritur, cuius post fata Locrinus
In Guendolaenam saevit, et hanc reiicit.
Inque vicem pellex subiit, taedasque iugales
Quas rex cum licita coniuge rupit, habet.
Consultor malus est, et custos peior amoris 45
Usque metus, simul haud stant amor atque timor.
At nimis indignans hoc Guendolaena recessit,
Et furit ut catulis orba leaena suis.
Cornubiae multo stipat se milite, partes
Inque suas patriae tota iuventa venit. 50
Conveniunt acies ad Sturae flumen, et illic
Conseritur medio pugna cruenta vado.
Hicque, Locrine, iaces ictu transfosse sagittae,
Et sceleris poenas multa iuventa luit.
In fluvium Estrildis cum pulchra prole Sabrina 55
Praecipitata, brevi coniugio fruitur.
Usque hodie flumen (ne tanti oblivio stupri
Esse queat) nomen suscipit inde suum.
His ita compositis, sua Guendolaena resumit
Sceptra potens: Iustus dat sua cuique Deus.

6. DE MADANO, MEMPRICIO, EBRANCO ET BRUTO SECUNDO

Post Guendolaenam regnat Madanus, et illi
Succedit patrio Mempricius solio,
Vir tantum feritate potens, virtutibus hostis,
Cui gravius nihil est, quam meruisse bene.
Hic alios, lupus hunc venantem devorat, et qui 5
Tam ferus est aliis, praeda sit ipse feris.
Sic voluit Nemesis, quo peccat plectitur, ut non
Coniiciat vanas numinis esse minas.
Mempricio caeso diadema capessit Ebrancus,
Optimus iste puer, pessimus ille pater. 10
Iste sua reparat labes virtute paternas
Alteriusque odium sedat amore sui.
Est locus ad Boreae qui spectat climata, cuius
Prata frequens undis alluit Osa suis,
Hic proprio celebrem de nomine condidit urbem, 15
Id quod Eboracum tempora sera vocant.
Alter Hyperboreis longeque remotior oris
Est locus, hic Aldud fundat et Agnedium.
Quodque puellarum Castrum iam dicitur, illic
Struxit, ut est hodie cernere, si quis adit. 20
Quod nisi per portas non est penetrabile, sic nam
Moenia praerupti vertice montis habet.
Imperio faelix, faecundus semine, sortis
Milite, structuris splendidus, aere potens,
Nobilis Ebrancus fatis concessit, et illum 25
Subsequitur Brutus filius, huncque Leir.

7. DE LEIRO PRIMO

Carleirum struit iste Leir, quo tempore sanctum
Templum Hierosolymis aedificat Solomon.
In pacem incumbit totus, sed segnius, ut quem
Publica privatis posthabuisse putes.
Segnitie populo perspecta, murmur ubique 5
Ingruit, et passim fama per ora virum
Sparsa volat, regni moderamina publica Regem
Negligere, arbitrio res trutinare suo.
Quique gerant sese proceres, curare supine:
Et studiis requiem praeposuisse suam. 10
Haec et plura levis circumfert fama, quibusdam
Iungere quae veris plurima falsa solet.
Hiis tamen excitis, oritur discordia, quam plebs
Aggravat et iuste proiicit id fieri.
Imperii neglectus habet quid nescio damni, 15
Contemptus, vereor dicere, quid miseri.

8. DE HURDIBRA ET BLADUDO ALIAS BALDUDO

Accensis belli facibus diadema Leirus
Liquit, et extollunt Hurdibram in imperium.
De quo nil superest dictu memorabile, sed quod
Cairgnennam struxit, quae modo Wintonia est.
Primaque Cairkennae fundavit moenia, quae nunc 5
Est tua metropolis, Cantia, clara situ.
Sedatis moritur bellis, pacemque reliquit
Baldudo, donum non mediocre, suo.
Imbiberat claris Musas Baldudus Athenis,
Doctus, et arcanis artibus egregius. 10
Solis ad occasum qua se sub vespere laxat
In Thetidis gremium, condidit ille Badum.
Balnea sulphureis illic calefacta metallis
Aegrotis, claudis, decrepitisque dicat.
Haecque vovet curae divinae Palladis, ut sub 15
Auspicio tanti numinis esse queant.
Dedicat hic hymnos, et inextinguibilis ignis
Perpetuas flammas, sacra Minerva, tibi.
Rebus at intentus magicis, studet ille volare,
Ac humeris plumas aptat ad ista leves. 20
Inde iter aethereas temerarius urget in auras,
Provocat et volucres (sic sibi fidit) aves.
Nescius Icaria mortem vitare ruina,
Vel Phaethontaeis fata cavere malism
Decidit ex alto delubra in summa, cadensque 25
Membra in frusta sui pondere quassa secat.
Et bene: per totum nam necromantia regnum
Repserat, exemplo tunc malesuada suo.

9. DE CORDELLAE PIETATE IN PATREM LEIRUM SECUNDUM

Chara fuit Generilla patri, et Regana Leiri
Deliciae, regnum dividit hisce suum.
Quippe patrem fingunt ardenter amare, Leirus
Credidit (ut nimis est credulus omnis amor).
Confectum senio tamen hunc diademate privant, 5
Hospitio prohibent, exilioque premunt.
At Cordella, suum quae fingere nescit amorem,
Displicuit graviter simplicitate patri.
Hennino Regana duci, Genorilla Maglanno
Nubit, Cornubiae is, Scotiae hic est dominus. 10
Tertiam Aganippus ducit rex Gallicus, at cui
Nulla fuit thalami dos, nisi dos sit amor.
Sola viro est faelix, sed regno, patre, sorore
Infaelix, (ita si tale quid esse potest).
Deserit hanc genitor, qui post desertus et ipse, 15
Ex aliis patitur, quod facit ipse, malum.
Privatus sceptro, breviatis inde ministris.
Indiget hospitio rex, pater, isque senex,
Vestibus attritis, non ut qui fingeret esse
Se miserum, cum non sit, sed et illud erat. 20
Sic inquam senio, sic paupertate laborans
Rex (at mendicus) Gallica regna petit.
Ut patris aduentum Cordella intelligit, o quam
Gaudet, et ex animo gestit adesse senem!
Fluctuat huc illuc variis mens motibus, ut cui 25
Gaudia cum tacito mixta pudore forent:
Ardet adire patrem, mox vero accersere mallet,
Sed quod posterius pectore volvit, agit.
Magnificas mittit vestes, celeresque quadrigas,
Et, qui stiparent (ut decuit) famulos. 30
Sic restauratus rex sese accingit ad aulam,
Et cupit amplecti quam prius abnuerat.
Praeteriti Cordella memor ne sit timet, et non
Vana timet, nam sic causa timere fuit.
Illa (quod est vere generosum) cuncta remittit, 35
Utque oblita rei, tale nihil memorat.
Conveniunt, lachrymis miscentur et oscula, quales
Saepe cadunt imbres, sole micante, leves.
Post epulas genitor vindictae haud immemor, arma
Expetit, et natae sollicitavit opem. 40
Quid multis opus est? Verbum satis esto: Leirum
Instruit armatis, regnaque restituit.
Nata reiecta patrem recipit, dilecta repellit.
Quam fovet illa fugat, quam fugat illa fovet.
Totus ad hanc mundus convertat lumina, maior 45
In patrem pietas non fuit, est, vel erit.

10. FERREX ET PORREX

Civiles taceo strages, cum Ferrice Porrex
Quas tulit, et quanto sanguine pugna fuit
Inque suam prolem quas caedes dira Videna
Stuxerit, ad largum dicere Musa tremit.
Sunt clandestino magis apta silentia bello, 5
Lectori nihil est inde placere gravi.

11. DUNVALLO MULMUTIUS

Undique pugnatur vario discrimine Martis,
Nunc cecidere hostes; nunc cecidere sui
Dunvallo interea caesos insignibus hostes
Nudat, et exutis induit ista suis.
Fertur in hostiles acies hostilibus armis, 5
Ut non dignosci civis ab hoste queat.
Irruit in reges, periit Staterius illic,
Hic Rudaucus, et hic tota animosa phalanx.
Multa peregregie, sed nil praestantius, egit,
Quodve viro tanto dignius esse queat. 10
Quam leges statuisse, quibus respublica possit
Pace frui, faciat iusta, nefasque premat.
Lex ubi sceptra tenet, Deus imperat, ast ubi praesunt
Passio et affectus, bellua sceptra tenet.
Non populi pro lege furor, regisve voluntas 15
Sufficit, at quicquid lex moderata iubet.
Gens sine pace nequit, nec pax sine legibus esse
Incolumis: lex est regula iustitiae.
Semper idem loquitur, nulli favet, invidet, odit,
Nil metuit, sed lex omnibus est eadem. 20
Quae neque cognatum nec amicum agnoscit, at aequis
Lancibus et magnum ponderat, et minimum.
Non obscura nimis quasi Sphinx aenigma tulisset
Vocibus involvens quaelibet aequivocis:
Nec prolixa nimis tanquam Labyrinthus, ut huius 25
Principium aut finis discrepet a medio.
Prologus huic desit, iubeat non suadeat, ut quod
Praecipit, obsequium grandius inde trahat.
Sint paucae leges, sed quae bona publica spectent,
Et valeant potius pondere quam numero. 30
Ut solet in dubiis inter convivia coenis,
Multa gravant stomachum fercula, pauca iuvant.
Sic hebetat mentes legum confusio, quae si
Sint paucae et faciles, nausea nulla foret.
Ferre labor levis est, sed si constanter, ut usus 35
Exigit, has serves, est operae pretium.
Principiis istis fretus Mulmutius, ut cui
Nota sit in bello gloria, pace quies,
Instituit leges, quas pro brevitate remitto.
Doctius haec Gyldas tractat, et ergo legas. 40

12. IN BELINUM ET BRENNUM ET DE CONNIVENNAE IN FILIOS ADMIRABILI VIRTUTE

Bellinum Brennus, Brennum Bellinus in arma
Urget, et invidia motus uterque furit.
Pace tamen facta, contingit Scotia Brenno.
Loegria, Cornubia et Cambria fratris erant.
Non tamen in regnis desunt, et regis in aula 5
Praecipue, quibus est pax odiosa nimis.
Hii (quia crabrones placet irritare, lutosis
Piscarique undis) nil nisi bella student.
O hominum damnosa lues, quae sanguine gaudens
Intestina suae viscera matris edit! 10
Inquit adulator, “quae tandem ignavia, Brenne,
Te capit? an fratri subditus esse velis?
Nonne tibi est eadem mater? Non est pater idem?
An tua fraterna est nobilitate minor?
Adde, quod in bellis expertus es, anne Chenulphum 15
Viceris, et fratri bella movere times?
Ergo age, rumpatur foedus. Te negligis. Annos
Ille tuos spernet, cum sitis ambo pares?
Non impune ferat. Quid stas? Pars maxima facti est
Audere. Hoc vestrum est, caetera sortis erunt. 20
Si victor fueris, tibi tota Britannia cedet,
Non sequitur miseros perfida turba duces.
Si victus fueris, magnis tamen excidis ansis,
Et damnum reparat gloria, fama scelus.
Norvegiam fac classe petas, ibi filia regis 25
Sponsa tibi dabitur, ni tibi deficias.”
Consilio Brennus nimium confidit, adivit
Norvegiam, soboles regia sponsa datur.
Alterius linguae ne tradas pectora, tutum
Consilium nemo, ni dare possit, habet. 30
Coniugio facto Brennus cum coniuge, classem
Armat, et instructus milite, vela dedit.
Aequora vasta secat, sed dum secat aequora, Brennum
Dacorum princeps navibus insequitur.
Coniugis hic Brenni nimio flagravit amore, 35
Inque virum totis viribus invehitur.
Undique fervescit navalis pugna, puellam
Quam petit, invito coniuge Dacus habet.
Mox tamen adversis inimica in littora ventis
Pulsus, ad exitium paene redactus erat. 40
Interea valido cessit deserta Belino
Scotia, dum tantum Brennus amare studet.
Quin simul ac Brennus sensit sua regna Belino
Cessisse, et pulchram coniugem ab hoste rapi,
O quam se lacerat cruciatibus! Inque Belinum 45
Irruit, at multo sanguine victus erat.
Inque fugam versus Gallos petit, hicque maritam
Ex Allobrogum stemmate Brennus habet.
Vix, Hymenaee, tuos ritus persolverat, et non
Coniugis (ut decuit) munere functus erat, 50
Quin reparat vires, bellumque redintegrat. ut mox
Vindicet indignam, quam tulit ante, fugam.
Instructa est acies, odium corroborat armis,
Et Britonum grandi littora classe premit.
Obviat huic frater, sed concurrentibus alis55
Sese interposuit Connivienna parens.
Inter utrasque acies stetit imperterrita mater,
Atque ait, “o nati, sistite quaeso manus.”
Nunc huc, nunc illuc vertit, nunc anxia Brennum
Nunc quoque Bellinum, nunc et utrosque rogat: 60
Pectora discinxit, nudavit et ubera Brenno,
“Ac ita, mi fili, intuearis,” ait.
“ Per nostrum hunc uterum, qui te produxit in orbem,
Quaeque dedi labris oscula saepe tuis,
Perque mea haec quae te lactarunt ubera, Brenne, 65
Coniuro (si quid flectere mater habet),
Solve tuas acies. moveantur castra. Belini
Fratris amicitiae, iungito, quaeso, tuam.
Nam quid agis? Fratrem, quia regnat, Marte lacessis?
Non senior natu est, regnaque iure tenet? 70
Quod victus fueras, et fratri terga dedisti,
(Pace tua liceat dicere) culpa tua est.
Non bellum intuleras? non vinci est alea Martis?
Non quacunque via est expedienda salus?
Quod tua Bellino rediit Northumbria temet 75
Absente, in causa est, nonne, quod arma capis?
Cur tamen hoc? Regnum non detinet, at tibi servat,
Nec quicquam, nisi quod deseris ipse, tenet.
Causa fuit, sine qua non Allobrogius esses
Dux, vel (ut es) patria, milite, et aere potens. 80
Dii tibi propitii fratre adversante fuerunt,
Et nova neglectis dant tibi regna tuis.
In melius fortuna movet, miserosque secundat,
Qui nimium faelix est, habet unde cadat.”
Haec et plura refert genetrix. Is poplite flexo 85
Procubuit matris pronus ad usque pedes.
Quicquid et in pacem genetrix rogat, annuit, iram
Obsequiis, odium vicit amore suum.
Conveniunt fratres. Exercitus undique mutus
Adstitit et tacitus, mumur ubique fuit. 90
Alter in alterius longis amplexibus haeret,
Crebraque commutant oscula utrinque data.
Consiliumque ineunt uti praesentibus armis:
Et, quae vix tutum est ponere, signa sequi.
Nec mora, coniunctas in Gallica regna phalanges 95
Accelerant, spes et gloria calcar habent.
Spes etenim (nec vana) fuit subvertere Gallos,
Quos facile victos sub ditione trahunt.
Insula vicinis sic aucta Britannia Gallis,
Audet et ad muros pergere, Romam tuos. 100
Quo feror? Ut breviter perstringam, praelia Brenni,
Gestaque Bellini, Roma subacta refert.

13. MARTIA

Egregias patriae dat leges Martia. quas et
Postea Aluredus rex stabilire studet.
Has, quia sunt variae, non est in mente referre,
Plenius ista frequens lectio suppeditat.

14. CRUDELITATIS PAENA IN MORINDUM

Si non crudelis nimium, Morinde fuisses,
De te, quae taceo, multa canenda forent.
Sed quod quisque facit, patitur: tu polluis omne
Sanguine, te vivum bellua saeva vorat.

15. DE VIRTUTIBUS GORBONIANI FILII MORINDI

At mihi crimen erit, reliquos qui carmine tracto,
Si taceam laudes, Gorboniane, tuas.
Mos tibi semper erat solis sub lumina prima
Assiduas caelo sacrificare preces.
Militibus largus fueras, ut non opus esset 5
Illicitis sibi quid suppeditare modis.
Multa dabas, sed non quo dandi dando facultas
Desit, ut extinctus saepe calore calor.
Agricolis charus, dominorum dura coercens
Fraena, bonus civis, quisque colonus erat. 10
Pacis amans, ad bella potens, in utrisque fidelis,
Et patriae potius quam tibi dives eras.
Pace (quod est tegis) nosti moderatius uti,
Ut fieret populus ditior inde tuus.
Deterior bello non pax erat, ut solet esse, 15
Quando minor magno est praeda, bonusque malo.
Sic lupus in vitulos, sic vulpes saevit in agnos.
Haud furit in pulices torva leaena leves.
Gens tunc dives opum, grani, pecudumque virumque
Floruit, et populi nulla querela fuit. 20
Tunc viguit virtus, vitium sine laude recessit,
Grata fuere bonis sceptra, severa malis.

16. DE ELIDURI IN FRATREM ARCHIGALLONEM PIETATE

Quid fraterna potest pietas Elidurus ad unguem
Explicat, exemplum iustitiae et fidei.
Impius huic frater fuit Archigallo, remissus
Imperio, sceleris fautor, honoris iners.
Alterius cupidus fortunae, dum sua vastat, 5
Opprimit ingenuos promovet aere malos.
Quem Regni proceres tanta levitate regentem
Imperium, solio deposuere suo.
Inque locum statuunt Elidurum. Regna petitus
Invitusque capit, non cupit ista tamen. 10
Quod renuit vitis, tribulus petit. Hinc fit ut alto
Saepe in honore mali sint, sine honore boni.
Rex patriae servit, populo licet imperet, et quod
Imperii tribuit gloria, tollit onus.
Imperium labor est, non est regnare voluptas, 15
Rex bonus est pastor, Rex malus, ipse lupus,
Pauca voluptati dii tradunt sceptra, labori
Multa, nec in magnis est statuenda quies.
Quam tractare nequit, cupit Archigallo coronam,
Quam poterat tuto frater habere, fugit. 20
Exuit inde sibi, ut fratri diadema resignet.
Est fortuna frui, sed dare regna decus.

17. MULTORUM REGUM PRAETERITIO

Hic ego sponte aliquos sicco pede transeo reges,
Et placet authorem, sic reticendo, sequi.
Quos (quoniam fecere nihil memorabile) prorsus
Involvam tenebris (si queo) Cimmeriis.
Forte (nec insulse) tamen inquiet unus et alter, 5
Nonne bonum faciunt, non faciendo malum?
Huic ego (si quis erit qui sic obiecerit) inquam,
Maxima virtutis laus in agendo valet.
Exigua est virtus vitii privatio, donum est
Latronis, vitam, non perimendo, dare. 10
Principis haud laus est minime faciendo mereri,
Privatum et monachum talia forte decent.
Principis est servare fidem, facere omnia pulchre,
Magnifice, iuste, fortiter, et validem
Imperii fines augere, et pace tueri, 15
Extirpando malos, substituendo bonos.
Sit populo Cynosura suo, sit legis asylum,
Virtutis columen, relligionis apex.

18. DE BRITONUM POTENTIA ET FORTITUDINE

Qui veteres Britonum reges negat esse potentes
Ignorat vires (Cassibelane) tuas.
Bis tibi terga dedit Caesar, dum (quod nequi hostis)
Victus es Androgei proditione tui.
Hinc senior frater Luddus, de nomine portam 5
Solis ad occasum Londoniae posuit.
Androgeus prima est, Taenantius altera Luddi
Progenies, regnum his post sua fata vovet.
Dum tamen aetatem poterunt superare virilem,
Imperium patruus Cassibelanus habet. 10
Contigit interea, victis a Caesare Gallis,
Ad Rutinorum litora Caesar adit.
Prospicit hinc albas Britonum per litora rupes,
Multaque de patria quaerit, et indigenis.
Quos simul ac Britones a circumstantibus esse 15
Noverit, his verbis Iulius orsus erat.
“Romani et Britones Troiana e stirpe profecti
Ambo sumus, nobis una propago fuit.
Post Troiae excidium semper lachrymabile, nobis
Inclytus Aeneas gentis origo fuit.
Quartus ab Aenea succedit Brutus, Is huius
Gentis (ut Aeneas Hesperiae) pater est.
Sunt tamen hi Britones nobis (ni fallar) in armis
Dissimiles, quamvis sanguine contigui.
Quippe quibus nec Martis opus, nec gloria belli25
Ulla sit, ignotos nullus in arma vocat.
Axe sub Arctoo latitant, ubi plaustra Bootes
Urget in immensi faucibus Oceani.
Quorum hebetat mentes, et corpora frigore stringit
Impatiens Boreas, et glacialis hyems. 30
At quos Phoebus equis cursum peragendo per orbem
Vix videt, obscuris sic latuere casis.
Quos ultra Oceanum despectos expuit orbis,
Ac si digna minus gens foret orbe frui.
Quin si pars orbis gens ista umbratilis esset, 35
Non hodie nobis praeda futura foret.
Vincuntur tentando, modo his intendere bellum
Dedecori non sit, Martia Roma, tibi.
Nos, qui Germanos, Cimbros, Gallos et Iberos
Illericos Parthos vicimus, atque Dacos 40
Nos, quibus a Tanae ad Nilum subiungitur orbis
Nos, quibus auditis terra fretumque tremit,
Nunc miseros (ut sunt) Britones in bella vocamus,
Hinc mihi, post totidem gesta, coronis erit.
Inde procul dubio spolia ampla, et pulchra feremus,45
Ut fieri Latium ditius inde queat.
Sic aquilae muscis, sic muribus arma leones
Infertis: spes est vincere posse tamen.
At quoniam nulla est miserorum in sanguine fama,
Nec quid inexpertos vincere, laudis habet. 50
Ergo mihi visum est Britonum diplomate nostro
Insinuando minas, sollicitare fidem.
Ut qui non fuerint pugnaces, cedere possint
Vel saltem interitus anticipare fuga.”
Dixitm et ad Britones scribit, vel cedere, vel si 55
Forte recusarent cedere, ut arma parent.
Quanta sit in toto Romana potentia mundo
Addit, ut hos stimulet ferre tributa timor.

19. CASSIBELANI AD CAIUM IULIUM CAESAREM RESPONSIO

“Gloria Romani populi, invictissime Caesar,
Est, ut ais, (fateor) magna, nec invideo.
Hoc tamen admiror, quod Caesar, quem timet orbis,
Non dedignetur visere nos Britones,
Nos extra mundum positos, quos Phoebus ab alto 5
Non videt, indociles, militiaeque rudes.
Nos equidem talem non exspectavimus hostem,
Ex quo tantus erit congredientis honor!
Haec consanguinitas nostra est? Haec illa propago?
Hoccine ab Aenea Dardanidum genus est? 10
Quid petis hic, Caesar? Nec Arabs, nec Persa, nec Indus
Ad tua vota tibi suppeditare queunt?
Hic nihil est nisi tristis hyems, nisi frigus, et umbrae
Membraque perpetuo mortificata gelu.
Hic nihil est vestrae satiare cupidinis aestus, 15
Hic nullae e terris effodiuntur opes.
Hic ubi se recreet Romana iuventa, nec urbes,
Nec circi, nec sunt amphitheatra foro,
Vincere nos miseros (sicut sumus) haud tibi, Caesar,
Est decori, nec quid commoditatis habet20
Et vinci a nobis erit indelebile Romae
Dedecus. A muscis exuperari aquilas?
Absit. At ignoti dubia est victoria belli,
Ancipites casus alea Martis habet.
Et tibi spes vana est, ubi nos tibi cedere speras,
Non sumus in timidam gens nimis apta fugam.25
Nos libertatem tutabimur atque penates,
Indocti Ausonium nempe subire iugum.
Non adeo facile tentando vincimur. Id, si
Nos premis invitos, experiendo scies. 30
Haec tibi sufficiatm Caesar, responsio: nos nec
Posse pati, nec vim velle movere: Vale.”

20. CAESARIS ET CASSIBELANI CONGRESSUS

His ita responsis, Romana per agmina rumor
Magnus it, in rebus qui solet esse novis.
Caesar ad arma vocat, cinguntur ad arma cohortes,
Alter, ut ingressum Caesaris impediat,
Accelerat magnas ad proxima littora turmas, 5
Tantum aberat, Britones quaerere velle fugam.
Caesar, ut aspexit numerosam in littore gentem,
Utque suis galeis et micuere comism
Tunc mentem variare suam de gente Brigantum
Coepit, et erroris paenituisse sui. 10
Spem puduit frustra sibi proposuisse, furorem
Fert pudor, et gelidus possidet ossa tremor.
Sed ducis est, utcunque furit, cohibere furorem,
Et quantum poterit dissimulare metum.
Id satis expertus Caesar, ne discrepet a se, 15
Ore tenus Britones (ut prius) extenuat.
“Vos (ait) o socii quos Caesar semper in armis
Consortes oneris, sicut honoris, habet,
Per mare, per terras, mecum mala plurima passi,
Iam nolite meis rebus abesse bonis. 20
Quique triumphatum regitis sub Caesare mundum
Hunc isthmum reliquis addite quaeso locis.
Cernitis hic multo consertas milite ripas,
Forsan et hinc visa est gens populosa fore.
Non ita: contrahitur gens tota in littore regnum25
Nudavit populo ripa marina suo.
Armantur verubus, cacabisque, quod eminus istos
Emittit radios, nil equidem est aliud.
Ultima Romanis regio haec est linea, nec quid
Ulterius victor quod sibi speret, habet. 30
Turpitur extremo ne deficiatis in actu,
Finis enim reliquum laude coronat opus.”
His dictis, sonuere tubae lituique canori,
Et iuxta Britonum littora vela movet.
In Thamesis gremio naves exenterat. Urbem 35
Tu Dorobellensem, Cassibilane, tenes.
Concurrunt veluti duo fulmina utrinque phalanges,
Et vario nutant praelia Marte diu.
Nunc huc, nunc illuc partes se versat in omnes
Iulius, auxiliis promptus adesse novis. 40
Nunc Britones, nunc Romanos vicisse putares,
Dumque tremit plagis undique terra datis.
Nennius e turmis rumpens et Iulius aequo
Marte, procul posita congrediuntur ope.
Casside labantem de summa Caesaris ictum45
Nennius erecto sustinuit clypeo.
Attonitus tamen et, vacillans pondere plagae
(Non est Caesaream tam leve ferre manum),
Infixum clypeo quem Caesar liquerat ensem
Saucius extraxit Nennius, ut potuit. 50
Hunc nactus, medios fertur furibundus in hostes,
Cui primum occurrens tu, Labiene,iaces.
Hinc magis atque magis declinavere cohortes
Caesariae, inque fuga stat sua cuique salus.
Ipse etiam Caesar spretis dat terga Britannis, 55
Et Britones, quos sic tempserat ante, timet.
Hunc dominum mundi miseris mala tanta minantem
Non puduit vitae consuluisse fuga.
Transvolat ad Gallos inglorius, utque cadentem
Accipiant, donis curat ut alliciat. 60
Blanditiis lenit, lingua leo balat ovina,
Omnia promittens omnibus, ut placeat.
Felicem metuit vulgus, calcatque iacentem,
In miseris rarum est rebus habere fidem.
Res est difficilis populum revocare relapsum, 65
Id quod apud Gallos calluit instabiles
Caesar et ergo levem demulsit munere plebem.
Hinc placet, hinc animos placat ubique feros

21. DE CAESARIS SECUNDA EXPEDITIONE IN BRITANNIAM

Phoebus adhuc totum vix bis peragraverat orbem,
Nec renovat decies bis soror alma vices,
Cum plagae acceptae reminiscens Caesar et ardens
Expurgare suam Marte feroce fugam.
Quassatas reparat, reparatas milite naves 5
Instruit, et Britonum littora rursus adit.
Interea fixos Thamesino in flumine palos
Obduxit liquidis Cassibelanus aquis.
Progreditur Caesar securus, et aequora sulcat
Navibus, ignarus qui latuere doli. 10
Machina praevaluit: sic vis superatur ab arte,
Ignotasque premit nauta repente sudes,
Maxima pars classis palis elisa fatiscit.
Naufragio Caesar territus ipse stetit,
Hortaturque suos Thamesina ad littora naves 15
Ducere, qua laceras evacuare queant.
Stat sua pro muro Gallis audacia, virtus
Dedecus in stimulum strenua semper habet.
Sed neque Gallorum numerus, nec tela, nec ignes
Hostibus averso praevaluere Deo. 20
Hos iterum Britones (sicut prius) undique caedunt,
Et vix incolumis qui stetit unus erat.
Ipse volens nolens iterum perterrita Caesar
Terga dat, et vinci se potuisse probat.
Inde Morinorum fines petit, hic sibi castrum 25
Munitum variis struxerat ille modis.
Nam metuit Gallos victo fore (ut ante) rebelles.
Rarus in aerumnis conciliatur amor.
Tutus in hoc castrum sese sociosque recepit,
Praesidiis ubi se fortificare studet. 30
Dum melior fortuna fidem praestaret, et inde
Saepe minando preces, fertque precando minas.
Interea Britones celebrant per regna triumphos,
Et variis spoliis mixta trophaea gerunt.
Emeritus miles nunc ostro fulget et auro, 35
Et niveis fertur Cassibelanus equis.
Inde sacris factis ludos in Martis honorem
Instituunt, plena est tota palaestra iocis.
Cominus hic gladio, iaculo ferit eminus alter,
Dimicat hic hasta, praevalet illa pila. 40
Athletas inter primos stat clarus Hireldas,
Formosus iuvenis, regius isque nepos.
Hunc ferus Euclinus luctantem caedit, et illi
Vindictam sitiens amputat ense caput.
Androgei fuit iste nepos, crudelis et audax, 45
Fatalis patriae, et natus ad exitium.
Cum semel id facinus regis pervenit ad aures,
Rex furit, et quae sit debita paena studet.
Praecipit Androgeo in lucem proferre nepotem
Euclinum, id fieri non sinit Androgeus. 50
Cornubiam invadit rex indignatus, et urbes
Androgei ferro vastat, et igne cremat.
Qui nec ferre potens, nec propulsare paratus
Irati regis fulmina, quaerit opem.
Supplicat auxilium bis victi Caesaris, et quod 55
Vi nequiit, fieri proditione parat.
Caesar ad haec pronus, sed tardus credere, causam
Cur fugit et quid opem sperat ab hoste rogat.
Omnia narrando nimis aggravat alter, et ultra
Se patriam velle et tradere posse vovet. 60
Vota viri et mores sic expiscatus ad unguem
Iulius, obsidibus firmat ad ista fidem.
Nec mora fit: Britones, quos armis vincere nescit,
Aggreditur tacita seditione domi.
Praevaluit tandem, sed non sine sanguine Caesar, 65
Et Britones Romae subdidit imperio.
Quis (nisi de Stygio fuerit prolapsus Averno)
Tam dirum poterat sollicitare nefas?
In mala privatas convertere publica lites
Quis (nisi quem peperit tigris et ursa) velit? 70
O Britonum virtus, Britonum invictissima virtus!
Nescia Romano cedere posse iugo.
At quanquam Ausoniis fias subiecta magistris,
Invitamque licet te nova sceptra premant,
Hoc tamen in vestram restat, Britannia, laudem,
Quod dici (cum sis prodita) victa nequis.

22. DE TENANTII, KYMBELINI ET GUIDERII GUBERNATIONE

Androgeus Romam cum Caesare deinde profectus,
Prae sceleris liquit regna pudore sui.
Interea sceptrum tenuit Tenantius. Iste
Terribilis bello, pace serenus erat.
Hinc Kymbelinus successit iure paterno, 5
Quo regnante
Nascitur in mundum mundi salvator Iesus,
Qui peccata suo sanguine nostra lavat.
Virque Deusque simul, de virgine, sed sine patre,
Nam sine patre fuit vir, sine matre Deus. 10
Hinc Kymbelino successit bina propago,
Guiderius senior, iunior Arviragus.
Denegat exactum Romanis ferre tributum
Guiderius, vulgo sic placet esse levi.
Non tulit id populus Romanus, at arma capessit15
Ut Britones cogat solvere, quod renuunt.
Claudius huc Caesar properans, et Laelius Hamo
Instimulant Britones in nova bella feros.
Non tamen in primis adeo faeliciter alis
Pugnatur, quin et Claudius ipse fugit. 20
Laelius astutam mox, deficiente leone,
Vulpem agit (ut vafri pectoris usque fuit).
Commutat clypeos, Britonumque insignia et arma
Induit, et linguam Brutigenum simulat.
Talibus instructus, falsa sub imagine, technis 25
Vimque suis addens (sorte iuvante) dolis,
Se Britonum turmis sociat, ne credere posses
Hunc fore Romanum, sed potius Britonem.
Inventoque aditu ad regem nil tale timentem,
Guiderium ad mortem funditus ense ferit. 30
Hinc medios facto iam murmure lapsus in hostes
Laelius ad socios incolumis rediit.

23. VINDICTA ARVIRAGI IN LAELIUM HAMONEM, ET VIRTUS EIUS

Hamonem Arviragus scelerata caede superbum
Obsidet, et fratris vindicat ense necem.
Claudius hinc prolem Genuissam iungit, ut isto
Connubio iunctus fiat ab hoste comes.
Ille tamen patriae pro libertate recusat 5
Romanum ulterius velle subire iugum.
Praelia Romanis multo cum sanguine movit,
Et domuit turmas (Vespasiane) tuas.
Ista fuit Britonum non ultima gloria, nolle
Se fieri dominis mancipia Ausoniis. 10
Is vitii mastix fuit, et virtutis Asylum,
Romanis terror, gloria Brutigenum.
Is patriae leges stabilivit, ut inde corona
(Quae sine lege ruit) tutior esse queat.
Non adeo pronus forsan punire malignos, 15
Quam fuit ingenuus sponte fovere bonos.
Utque fuit senio provectior, arma reliquit,
Et studuit pacem (Marte silente) sequi.
An metuat vel amet magis, hunc, Romana potestas.
In dubio est, sed et hunc diligit atque timet. 20
Staminibus fusis, huic Claudiocestria bustum
Praeparat in templo, quod struit ille patri.

24. DE MARII CUM PICTIS BELLO ET PRIMA EORUM IN SCOTIA HABITATIONE

Filius Arviragi Marius probitate patrizans
Defuncto Arvirago sceptra paterna regit,
Quo dominante Scythae indomiti, Pictique Britannis
Sub duce Londrico bella cruenta movent.
Quos tamen in variis Mariana potentia pugnis 5
Obruit, et Pictos dissipat in latebras.
Rex Scythicus mediis cecidit Londricus in armis,
Et quid sit temere bella movere, docet.
Relliquias Pictum recipit Cathenesia, Thuli
Proxima, quae Pictis gens habitandae datur. 10

25. DE RELIGIONIS INCHOATIONE IN BRITANNIA DIEBUS LUCII

Lucius in lucem prodit, de patre Coello
Nascitur, et dictus Lucius est merito,
Ex Evangelio quia lucem promit, Is author
Primus apud Britones religionis erat.
Scribit Eleutherio papae Britonesque profanos 5
Supplicat enixe Christicolas fieri.
Divus Eleutherius votis regalibus aurem
Applicuit, doctos dirigit hucque viros.
Das operi (Duniane) manum, nec defuit isti
Structurae celerem ferre Faganus opem. 10
Lucius ipse sacras intrat baptismatos undas,
Exemplum sequitur plebs, proceresque suum.
Sic valet exemplum regis cum plebe, quod audit
Vel videt, in sensum pronior usque trahit.
Promptius intuitu sequimur, quam mente receptum.15
Ista per Idaeas, ille per acta probat.
Falsa superstitio paulatim evanuit, at quod
Radices egit, non facile eximitur.
Flaminis in sedem succedit episcopus, et quae
Diis fuerant, nunc sunt templa dicata Deo. 20
Nec citius sevit Christus bona semina, quin et
Insereret lolium daemonis ira suum.
Asclepiodoto nam posthac sceptra tenente
In pecudum rabidus fertur ovile lupus,
Iamque furit passim Dioclesaeana tyrannis, 25
Infantem sitiens mox iugulare fidem,
Christicolas variis tormentis afficit. Isti
Membratim indomitis dilacerantur equis.
Hi vivi assantur verubus, quassantur et illi
Impositi duris corpora nuda rotis. 30
Lancinat hos mixto lanius crudelis aceto,
Hos coquit in plumbo, strangulat hos laqueo.
Huic Aconita parat, saxis hunc obruit, illum
Suffocat aequoreas culeus inter aquas.
Frusta hinc forcipibus candentibus extrahit, et cum 35
Paena nequit fieri saepe, fit illa diu.
Inter honoratos, grassante tyrannide, patres
Qui fidei causa succubuere neci.
Albanus quasi stella micat Verlamius. Ille
Tam nece, quam vero signat amore fidem. 40
Huic confessorem Amphibalum petiere tyranni
Ad mortem, Albanus non sinit id fieri,
At tacite Amphibalum abscondens, se vestibus huius
Induit, et mortalem, vivat ut alter, init.

Perge ad carmen 26